Nga FRROK VUKAJ
Pjesa e dytë
Memorie.al / Frymëzuar nga ngjarjet e kohës, në Nikaj-Mërtur, me kërkesën e atdhetarëve vendas, Sokol Basha, Tunxh Miftari, Bek Selimi, Syl Martini, Murrec Sadria, Ukë Çuni, Fetë Sadiku, Myftar Alia, Çun Kola, Met Sokoli, Mark Alia, Marash Uka etj. (në vitet 1915-1916, madje edhe më parë ), organizohej mësim në mjediset e kishave, ku direkt apo indirekt mësonin edhe disa prej frymëzuesve e nismëtarëve. Largësia e madhe nga qendrat administrative dhe mungesa e mjeteve të komunikimit, ka sjellë mungesë dokumentacioni e kjo nuk na lejon t’i quajmë shkolla në kuptimin klasik, megjithëse ishin të tilla.
“Komanda e superlavdrueme pret prej jush që, nën pikëpamjen e shërbimit si mësues, t’i nënshtroheni Para shkresës për nëpunësit e vendit e, të gjendeni në marrëveshje me Drejtorinë e Arsimit të Bezirkut e, me Drejtorinë e Arsimit e Përgj. t’Arsimit, që të jepni pak së paku, nga tri orë mësim në ditë e, që të mos largoheni nga vendi pa ndonjë nevojë të madhe”.
Për nevojat e funksionim e kësaj shkolle flet edhe një letër me shkrim dore e A. Vjerdhës e datës 29.11.1917, “… për të dërguam për mësonjëtoren e Nikajt 30 copë abetare për shkollë fillore e 60 copë defterë”.
Ky argument shtesë e shumë bindës nuk na lejon mëdyshje për hapjen e kësaj shkolle. A. Vjerdha nuk ka se si të kërkonte libra e defterë për një shkollë të pahapur, por është e sigurt se ajo funksiononte normalisht me një numër të konsiderueshëm nxënësish, gjë që duket edhe nga numri i abetareve e defterëve të përmendur më sipër.
Për ekzistencën e funksionim e shkollës së Gjonpepajt flasin edhe dokumente edhe ngjarje të tjera të vitit 1918. Në një shkresa të datës 05.08.1918 që mban emërtimin e Drejtorisë së Arsimit Shkodër shkruhet: “Komanda… na kumton lajmin e Bezikomandës së Zhurit mbi hapjen e shkollës në Gjonpepaj (Nikaj-Mërtur), në të cilën mësimi jepet prej famullitarit At A. Vjerdha”. (pra, jo E. Vjerdha, shën.im)
“Populli i Nikaj-Mërturit është tuj diftue interes të madhe për ndërtim të shkollës e për të çuem të fëmijëve për me u dhanë mësim, shenjë kto të gjitha që na napin uzdajë se aj popull i vojtun keq vetëm prej pamësimit, mas tashit ka me mujt me shti në punë për dobi të vet e t’atdheut njato veti të jashtëzakonshme që e stolisin…”.
Edhe pjesëmarrja e gjerë në këtë ditë të bekueme, jo vetëm e banorëve të zonës, por edhe e klerikëve e autoriteteve të prefekturës, përforcojnë atë që thamë më sipër. “Në këtë shkollë të re për tash nji herë ka me u kenë dhanë mësim nja 50 fëmijëve. Ma vonë, mandej asht ba mendim me çilë edhe një internat ku kanë me kinë bashkue gjithënjata fëmijë që tuj pas shpijat larg fort prej shkolle, nuk kanë si me shkue e me ardhë”. “Posta e Shqypnisë”, 29 maj 1918
Në këtë ditë bekimi, sipas gazetës, morën pjesë shumë njerëz të përmendur e popuj. Në ceremoni morën pjesë edhe Bajraktari i Nikajt, Sokol Basha, Vojvoda i Nikprendajt, Beg Selimi, Myftar Aliaj i Nikprendajt, komandari i Bezirkut e i Ekspoziturës në Bunjaj, zotni major Verubis, trupi i oficerëve etj.
Bekimin e dhanë françeskani i Palçit P. Loro Mileta dhe për ndihmëtarë françeskajt P. Pjetër Gjinin, famullitarin e Currajt e P. Engjëll Vjerdha, famullitarin e vendit. Megjithëse në një zonë të largët, jehona e hapjes së kësaj shkolle qe e madhe, aq sa shkruhet edhe në shtypin e kohës.
Themelore dhe e rëndësishme ishte se interesi për shkollën qe rritur nga autoritetet e vendit, prindërit e fëmijët. Në maj të vitit 1918 është përuruar godina e re e cila është bekuar nga kleri i zonës dhe Paria e vendit. Më 29 Maj 1918, “Posta e Shqypnisë” shkruan: Shkresa dt. 16. 06.1917 e nënshkruar nga Drejtori i Përgjithshëm i Arsimit Luigj Gurakuqi që emëron At Nikollë Kolajn mësues, mendoj se ligjëron zyrtarisht hapjen e shkollës në Gjonpepaj.
Disa nga nxënësit e parë janë: Martin Prel Gjonpalaj, Kolë Çun Palnikaj, Zef Mark Gjonpali, Sokol Prel Marticanaj, Dodë Prela, Zef Sadri Marvataj, Mark Lulash Perpali, Pal Ukë Marvataj, Kolë Pal Gjeloshgjokaj, Ndue Pjetër Gjonpali, Pal Kol Bushati, Ndue Qerim Neçaj, Çun Gjelosh Pervataj, Vuksan P. Perpali, Mark Z. Bushati, Kadri Ceca, Zmajl Q. Dedaj, Mark Nd. Perpali, Mark S. Hajdarkolaj, Stak P. Gjonpali, Qerim Nura, Bafti Ndue Zhivani etj.
Në vitin shkollor 1970-71, kur kam qenë mësues në Gjonpepaj, shumë prej tyre jetonin e më kanë pohuar hapjen e shkollës në këtë vit. Mbështetur në trashëgiminë gojore e kujtimet që ruanin nga të ish-nxënës të kësaj shkolle e bashkëmoshatarë të tyre në Nikaj e Mërtur, nuk vihet në dyshim viti 1917, por deklarohet me bindje nga të gjithë.
Rritjen e dëshirës e interesit për të mësuar në shkollën e Gjonpepajve e tregon edhe shtimi i numrit të nxënësve në atë kohë që arriti deri në 50-të. Kjo shtroi nevojën edhe për një mësues tjetër. Shkresa dt. 5.06.1918 sigluar nga autoritetet përkatëse emëron për mësues në këtë shkollë A. Vjerdhën.
Nuk ka asnjë të dhënë për hapjen e internatit për të cilën u fol më lart, por hapja e kësaj shkollë ngjante si dita e parë e pranverës. Shteti i asaj kohe pati akorduar edhe një fond për blerjen e tokës dhe ndërtimin e shkollës. Kjo shprehet qartë në shkresën e datës 16.06.1917 që e përmendëm më lart të nënshkruar nga Luigj Gurakuqi.
“Komanda M.e.R të XIX, T’u ka pëlqyem edhe të blemit e vendit afër kishës për Kr. 900 serm, si dhe të ngritunit e një ndërtese shkollore tue dhënë një kredit 3000 kr”.
- U hap në kushte të vështira ekonomiko-politiko- shoqërore.
- Varfëri e tejskajshme. Baza materiale e pakët (pak libra e defterë, rrasa guri e të tjera mjete rrethanore) të siguruar më vështirësi mundësive, mësuan çdo ditë apo me shkëputje.
- Përkrahja e patriotëve vendas e figurave të ndritura të arsimit, veçanërisht e Luigj Gurakuqit, Mati Logorecit, Gaspër Beltojës, Ndue Palucës etj.
- Shkollën e mundësoi ekzistenca e lokalit dhe prifti patriot me kulturë të gjerë që dinte mirë shqipen.
- Funksionimi i kësaj shkolle nuk ka arsye të vihet në dyshim, pasi mësohej shkrim, këndim, aritmetikë, histori, dhé shkronjë, gjimnastikë, punëdore, këngë e vizatim, por edhe fe. Feja nuk është arsye për ta mohuar si shkollë, pasi edhe Evropa e vendet e tjera e kanë pasur një lëndë të tillë, bile disa edhe sot.
- U shfrytëzuan edhe disa liri e të drejta që dha pushtuesi austro-hungarez për arsimin shqip, pa përjashtuar edhe qëllimet gjeostrategjike etj.
- Shtrati për hapjen e kësaj shkolle ishte përgatitur nga zhvillimet pararendëse që i kemi përmendur më sipër.
- Përveç nxënësve të rregullt, një pjesë e mirë e frymëzuesve e nismëtareve për hapjen e shkollës sipas mundësive, mësuan çdo ditë apo me shkëputje
Në këtë vit shtohet ndjeshëm hapja e shkollave shqipe edhe në krahina të tjera të Shqipërisë.
(Në pranverë të 1917 hapet shkollë edhe në Theth të Shalës).
Në 100 vjetorin e kësaj ngjarje të madhe, më 2 Qershor 2017, në qendër të Nikaj-Mërturit u organizua një festë e madhe me një pjesëmarrje të gjerë jo vetëm nga Tropoja or edhe Autoritete të pushtetit. Shkolla u nderua me dekoratën “Naim Frashëri”./ Memorie.al
