Nga Arshin Xhezo
Pjesa e parë
Memorie.al / Në pranverën e vitit 2005 erdhi në Shqipëri, – e pas pak muajsh shkoi edhe në Kosovë, – fotografi amerikano-hebre Norman H. Gershman, drejtor i Fondacionit Islamik të quajtur “Besa”. Fillimisht në Tiranë, pastaj edhe në qytete të tjera të Shqipërisë, Berat, Krujë, Shkodër etj., – sipas një liste që kishte me vete, – zoti Gershman kërkonte dhe fotografonte qytetarë, dëshmitarë nga familje që kishin strehuar e shpëtuar hebrenj gjatë Luftës së Dytë Botërore, ose pasardhës të tyre; por vetëm myslimanë, për nga besimi fetar, dhe me ta të krijonte një ekspozitë fotografike dhe një album të veçantë më vonë. “Arsyeja pse jam fokusuar tek myslimanët në Shqipëri, – tha zoti Gershman,- është se bota, jashtë kësaj dhome, as nuk e di që shqiptarët janë një vend mysliman, se “Besa” e tyre, Zoti, miku, për ta janë të shenjtë, dhe kjo është arsyeja që kanë shpëtuar nga vdekja e sigurt qindra e mijëra hebrenj, të gjithë.”
Ndoshta, pikërisht për këtë arsye, pra, që ekspozita dhe albumi duhej vetëm me foto myslimanësh, pothuaj të gjithë ata që janë fiksuar nga aparati fotografik apo kamera e tij, kanë në duar nga një Kuran, ose nderojnë sipas ritit Islam. (Me sa duket, është zakon i vjetër fotografësh, që neve na kujtojnë ata të Komunales së dikurshme, të cilët, “të rregullonin” vetë, dhe, para se të shkrepnin aparatin, nuk harronin kurrë të të këshillonin: “Qesh pak?!”) Albumi-libër ose libri-album, me titull “Besa” nga “Shqipëria myslimane” doli, dhe me akoma më shumë shpëtimtarë “myslimanë shqiptarë”, dhe fillimisht u reklamua në një turne në Mbretërinë e Bashkuar.
Pak më vonë, për librin “Besa” dhe për “Shqipërinë myslimane” u shkrua në gazetën e madhe gjermane “Die Welt”. (“Gjatë pushtimit gjerman, myslimanët shqiptarë shpëtuan gati 2000 hebrenj”. (“Die Welt, 2011). Pastaj, mbi bazën e librit u përgatit një film, “Besa”. “Premtimi”, kuadrot e të cilit, me shpëtimtarët e hebrenjve, – pothuajse të gjithë, po ata qytetarë myslimanë shqiptarë me Kuranin në duar apo duke nderuar në ritin Islam, u shfaqën edhe në rrjetin e njohur CNN, emision të cilin më pas e mori dhe e transmetoi edhe një tv i yni.
Askush nuk e vë në dyshim qëllimin e mirë të zotit Gershman dhe për këtë duhet falënderuar. Por, ndërsa është krejt në të drejtën e tij të punonte për Fondacionin Islamik britanik, i cili, për motivet e veta kërkon t’i tregojë botës “një model islami”, kjo gjë nuk ka arsye të bëhet duke deformuar historinë me të pavërteta apo gjysmë të vërteta, të cilat janë edhe më të dëmshme se gënjeshtrat.
Vitin e kaluar, një fotoreporter, i njohur në botë për fotot dhe ekspozitat e tij me ngjarje dhe njerëz të veçantë, u befasua në Korçë, nga fakti se në këtë qytet, të “Shqipërisë myslimane”, sipas tij, myslimanët pinin birrë, por pinin edhe së bashku me të krishterët dhe në të njëjtin vend, në Festën e Birrës. Gazetari që e intervistoi mund t’i tregonte një gjë që e dinë të gjithë, se myslimanët e Shqipërisë janë po aq, e ndoshta edhe më “ustallarë” si pijetar se të krishterët e këtij vendi; pinë birrë, verë, raki e ç’tu zërë dora.
Është më se e vërtetë se në Shqipëri ka pasur dhe ka një Islam normal, madje edhe model, dhe se nga familjet myslimane janë strehuar e shpëtuar qindra e mijëra hebrenj gjatë luftës. Është e vërtetë, gjithashtu, se institucione të tilla tradicionale, si “Besa”, “Mikpritja” etj., kanë luajtur një rol të jashtëzakonshëm edhe në strehimin e shpëtimin e hebrenjve gjatë pushtimit nazist.
Por, ka një dokumentacion të bollshëm në arkiva, shtyp e libra, dhe ka ende gjallë dëshmitarë, që konfirmojnë të vërtetën e madhe e të bukur, se edhe strehimi e shpëtimi i hebrenjve është vepër, as vetëm e banorëve me besim mysliman, as vetëm e atyre me besim të krishterë apo bektashinj: është vepër e të gjithë shqiptarëve. Dhe e një Shqipërie, as vetëm “myslimane”, as vetëm “e krishterë”, por e një Shqipërie, e cila, në të gjitha periudhat e shtetit shqiptar, që nga 1912-ta, me Kushtetutë, shteti gjithmonë është shpallur e ka qenë laik, nuk ka pasur asnjëherë fe zyrtare, por një bashkëjetesë fetare dhe etnike, vërtet në harmoni dhe model për shumëkënd.
Ndërkaq, edhe strehimi dhe shpëtimi i hebrenjve, siç nuk është meritë e qytetarëve të vetëm njërit apo tjetrit besim fetar, nuk është as ekskluziv i institucionit të “Besës”, “Nderit”, “Mikut” apo “Mikpritjes”. Duke qenë e pamundur ta shpjegojnë shpëtimin e hebrenjve me tërë faktorët e vet; pra, duke e shpjeguar vetëm me “Besën”, kjo fjalë shndërrohet në magjike, të mistershme, vë në dyshim edhe të vërtetën, por edhe atë rol që vërtet kanë luajtur “Besa”, apo “Mikpritja” shqiptare. Por, gjithsesi, pa e tepruar, sepse, mikpritja për shembull, “nuk është cilësi përjashtimore e shqiptarit”. Ka edhe plot popuj të tjerë, madje mjaft mikpritës.
E keqja është se, veç të huajve, këto fjalë përsëriten si slogane, më shumë, për fat të keq, edhe nga ne që, herë nga padija, herë nga kompleksi i inferioritetit ndaj të huajve, duartrokasim pa u menduar dy herë kur shohim ekspozita apo filma, me “Shqipëri myslimane”, “shpëtimtarët myslimanë” e të tjera të pavërteta, mjaft që i përgatisin e shfaqin të huajt sepse “propagandojnë imazhin tonë”…
Ruajtja dhe përcjellja e kujtesës historike brezave, sidomos, për ngjarje të tilla si fashizmi, komunizmi apo holokausti ndaj hebrenjve, që i sollën trauma të mëdha njerëzimit, nuk është çështje erudicioni apo thjesht grumbullimi i fakteve. “Ata që harrojnë të kaluarën janë të dënuar ta përsërisin”, -shkruan Franc Kafka. Por “si ta ruajmë?” – Kjo, duket, është çështja.
Trajtimi i cekët, i njëanshëm, parcial, me gjysmë të vërteta dhe pa analiza të shkaqeve e pasojave siç po ndodh shpesh edhe me shpëtimin e hebrenjve në Shqipëri gjatë Luftës së Dytë Botërore, që ua atribuon atë vetëm besimtarëve myslimanë apo e bën ekskluziv të institucionit tradicional të “Besës”, “Nderit”, apo “Mikut”, pra kur nuk bëhet bindës, e shndërron historinë në mit, – shansi dhe dhurata e mezi-pritur për anti-semitët dhe neonazistët e sotëm.
Këtu nuk është rasti për t’u zgjatur, sepse, me këto çështje janë marrë e duhet të merren më mirë, besoj, specialistë të fushës, por për rastin që flasim, ta monopolizosh shpëtimin e hebrenjve tek besimtarët myslimanë, veç injorimit të së vërtetës historike, është edhe aspekti etik, moral. (Sa keq do të ndiheshin, në radhë të parë, vetë ato familje myslimane që sakrifikuan për hebrenjtë, para fqinjit, shokut e mikut të tyre të krishterë që bëri të njëjtën sakrificë).
Dhe, mbi të gjitha, kjo mungesë përgjegjësie, dashur pa dashur, provokon përçarje tek qytetarët, besimtarë të feve të ndryshme. “Ideja se feja jonë është më e mira, është më e pastra, nga këndvështrimi antropologjik është një mit, – shkruan Akbar Ahmed, shkencëtar islamik në Universitetin amerikan në Uashington. – Krijimi i urave ndërmjet religjioneve është një imperativ, nëse dëshirojmë të mbijetojmë në shekullin XXI”.
Myslimanët e të krishterët, në Shqipëri janë “vëllezër siamezë”, historikisht, në shekuj. Edhe punët e bukura, edhe punët e shëmtuara, i kanë bërë bashkë. Edhe Shqipëria vetë, megjithëse nuk është as “Shqipëri myslimane”, as “Shqipëri e krishterë, dhe, sido që gjeografikisht është në Europë dhe me identitet europian, nuk po arrin ende të bëhet europiane me standardet e sotme, për përgjegjësinë e të gjithëve, e jo qytetarëve të njërit besim apo tjetrit.
Në këtë udhë të fatit të përbashkët, edhe shpjegimi i shpëtimit të hebrenjve është një shpjegim, besoj, realist vetëm po të analizohen të gjithë faktorët, të cilët janë komplementarë dhe kanë në themel mbijetesën dhe interesa, së pari, kombëtare, jetësore dhe ekonomike të të gjitha komuniteteve.
Disa prej tyre, mendoj se janë:
1 – Fqinjësia e hershme dhe e gjatë. Hebrenjtë, sikurse grekët, janë fqinjët më të vjetër të shqiptarëve. Ata kanë ardhur që nga shekujt II-I, para Krishtit, dhe fqinjërimi më se dy mijëvjeçar është në bazat e kësaj miqësie, që reflektohet edhe në solidaritetin e mëvonshëm.
2 – Hebrenjtë kanë ardhur jo si pushtues, por si emigrantë, hallexhinj, dhe për këtë arsye shqiptarët u kanë bërë vend e u kanë ardhur në ndihmë, sikurse më vonë, edhe emigrantëve grekë, serbë, maqedonas, vlleh etj.
3 – Në vitet kur hebrenjtë emigruan në viset shqiptare, ka pasur ende toka të lira e pjellore në faunë e florë; po ashtu, edhe nevoja të vendësve për krahë pune, sidomos, në ato zanate që ishin specifike për ardhësit. Ky, besoj, është edhe një nga shkaqet kryesore nga i cili “përfituan” e “përfitojnë” kudo në botë emigrantët më të hershëm, sepse, siç dihet dhe shihet më qartë aktualisht, për shkak të komunikimit intensiv e globalizimit në tërësi, “pritësit”, sa vjen e “ngushtohen” edhe vetë në territore e në pasuritë e tyre kombëtare.
4 – Hebrenjtë gjetën në vendin tonë një traditë të konsoliduar të bashkëjetesës etnike dhe fetare, dhe pa gjurmë të antisemitizmit.
5 – Vendësit mikpritës nuk ishin fanatikë në fenë dhe ritualet e tyre, dhe e pranonin “të ndryshmin” të ndryshëm, edhe në besimin fetar, së bashku me ritualet dhe objektet e tyre të kultit, që i mbronin dhe i respektonin, njëlloj si të vetat. Perandori i famshëm Kostandini i Madh, që njihet si Kostandini nga Iliria, shkruan: “Ne dëshirojmë me gjithë shpirt që, të gjithë njerëzit të adhurojnë dhe të besojnë atë fe që duan”. (Michael Grant: “Kostandini i Madh nga Iliria”, Sh.B. “Bakus”, Tiranë, 2004, Fq. 180)
6 – Shqiptarët kishin doke e zakone të tilla, si institucioni i “Besës”, “Nderit”, “Mikut” etj., të cilat inkurajonin tek ardhësit hebrenj, sikurse edhe tek ata të komuniteteve të tjera, sigurinë e jetës, nderimin, respektin për ta, për kulturën dhe fenë e tyre. Kjo është një cilësi e vyer dhe e njohur e etnotipit shqiptar.
7 – Hebrenjtë e shpëtuar nga nazistët në vitet 1943-1944, për shqiptarët, nuk ishin “përvoja” apo “prova e parë” e solidaritetit njerëzor dhe e sakrificës për tjetrin në hall e në fatkeqësi. Vetëm pak muaj më parë (pas 8 shtatorit të vitit 1943, kur kapitulloi Italia fashiste), shqiptarët e “harruan” armikun që i pushtoi e i vrau, dhe strehuan e shpëtuan rreth 20 mijë ushtarë dezertorë italianë që mbetën rrugëve e në pikë të hallit.
8 – Antifashizmi shqiptar dhe Lufta Nacionalçlirimtare, jo vetëm e inkurajoi mbrojtjen dhe shpëtimin e hebrenjve, por edhe vetë shpëtimi i hebrenjve u bë një nga shfaqjet, aspektet e bukura të antifashizmit shqiptar.
Në Shqipëri, bashkë me shqiptarët, kanë banuar e banojnë edhe komunitetet e grekëve, maqedonasve, vllehve, romëve etj., dhe, natyrisht, solidariteti e sakrifica edhe për ta do të ishte krejt e njëjtë si ajo ndaj hebrenjve, nëse ata do të ndodheshin në kushtet e tyre, pavarësisht etnisë e besimit fetar.
Sikurse individët, edhe shtetet e kombet vlerësohen, sidomos nga kultura e konsensusit. / Memorie.al
Vijon numrin e ardhshëm
