Nga Edmond Kaceli, Itali
Paradoksi i Gegnishtes: Mes Elitës Letrare dhe “Gegnishtes së Katundit” –
Memorie.al / Gegnishtja sot po jeton një lloj dualiteti sa magjepsës, aq edhe melankolik. Nga njëra anë qëndron gegnishtja letrare, e papërsëritshme, e Fishtës, Mjedës, Gurakuqit, Migjenit, Camajt, e Koliqit etj. -një arkitekturë gjuhësore monumentale dhe precize. Nga ana tjetër, është realiteti i përditshëm: një mozaik mijëra ngjyrësh, ku “gegnishtja e katundit” mbizotëron mbi normën e kultivuar.
Miti i 100 Shkrimtarëve
Gegnishten, letrare, zyrtare, e flet pak kush, e shkruajnë, korrekt, veç nja 100 vetë (prapë m’duken shumë!) tjerët flasin e shkruajnë gegnishten e katundit të vet!
Mbase edhe ky numër duket bujar! Kjo 100 që dinë ta shkruajnë gegnishten letrare në mënyrë korrekte, nuk është thjesht një provokim.
Është një diagnozë e ftohtë e realitetit tonë kulturor. Pas vitit 1972, gegnishtja e kultivuar mbeti jashtë institucioneve, duke u shndërruar gradualisht në një lloj “latinishteje shqiptare”, me ndryshimin se latinishtja quhet “gjuhë e vdekur”, ndërsa gegnishtja u shndërrua në: “gjuhë e vrarë, e burgosur, e arrestuar”!
Kush e përdorte merrte emërtimin: Reaksionar i Gjuhës Shqipe?
Saktësia vs. Improvizimi: Gegnishtja letrare kërkon një disiplinë gramatikore (paskajoren, trajtat e shkurtra, lakimet specifike) që nuk mësohet më në shkolla! Gjuha ka rregullat sintaksore, morfologjike, gramatike, fonetike, fonologjike, leksikologjike, semantike, pragmatike (gjuha në veprimin e përditshëm)- terma që tingëllojnë të huaja për gegnishtasit e katundit!
Pa këto baza, shkrimi kthehet në improvizim. Fragmentizimi: Pa një rregullator qendror, gjuha gege po automatizohet! (po rrudhoset, pluhuroset)! Kush nuk e zotëron normën letrare, përfundon duke shkruar ashtu siç flet në rrethin e tij të ngushtë, duke i bartur tiparet e gjuhës së lagjes apo fshatit direkt në letër.
Kur “Katundi” zë vendin e Librit!
Forca e gegnishtes ka qenë gjithmonë te gjallëria e saj, poetika, fjalëformimi i pafund, muzikaliteti, por dobësia e saj sot qëndron te mungesa e unitetit! Kur secili përdor fonetikën dhe leksikun e zonës së vet, gjuha humbet fuqinë e saj për të qenë universale.
Shumë shkrues të Veriut, shkruajnë fiks siç flasin vetë në sofrën familjare! Kjo don me thanë se kufizojnë, pa dashje, dritaren e komunikimit, vetëm me ata që të rrethojnë! Krijohet kështu një lloj barriere e padukshme, por e dëmshme: Gegnishtja Letrare dikur ishte një urë që lidhte krejt Veriun dhe trojet shqiptare, ndërsa “gegnishtja e katundit”, rrezikon të mbetet një rreth i mbyllur.
Një Rezistencë Kulturore
Rreziku nuk është se gegnishtja do të zhduket si e folur! Ajo jehon fuqishëm në rrugë, muzikë, folklor, dhe shtëpi. Rreziku i vërtetë është humbja e fisnikërisë së saj akademike! Tash 35 vjet e këtej, nuk ka pasë asnjë përpjekje serioze për të krijuar të paktën një gramatikë minimale të gegnishtes letrare!
Pa këtë gjitha diskutimet janë krejt boshe! Njohësit e paktë të gegnishtes letrare (gjuhë zyrtare deri në vitin 1972), duhet të kishin organizuar të paktën një mbledhje për këtë!
Të shkruash saktë në gegnishte sot, nuk është thjesht çështje dëshire; është një akt rezistence intelektuale. Ata “100 veta” që e mbajnë gjallë normën korrekte, janë rojet e fundit të një katedraleje gjuhësore që, për pjesën tjetër, po kthehet dalëngadalë në një rrënojë të bukur, por të pashfrytëzueshme.
Mungesa e gegnishtes në Altarin e Gjuhës Shqipe, është krejt e pajustifikueshme dhe jashtëzakonisht e dëmshme! Humbja e kohës vetëm zgjat agoninë e një pasurie të jashtëzakonshme kombëtare, që po e mbysim të gjithë nga pak!/ Memorie.al
