Nga András Tóth
Pjesa e parë
Memorie.al / Ekziston një fjali, e hedhur në letër me bojë të zezë në qershor të vitit 1962 nga një zyrtar i jashtëm shqiptar, në margjinat e letrës lutëse të një të reje të ve 86-vjeçare, pothuajse të verbër nga Beogradi: “Dr. Kalmar është shtetas shqiptar. Prandaj nuk mund të lejohet të bëhet jugosllav”. Pas kësaj fjalie qëndron djali më i vogël i një familjeje tregtare hebreje nga Budapesti, i cili u largua nga “numerus clausus” në Pragë, prej andej në Davosin e vërtetë të “Malit të Magjepsur”, dhe më pas përfundoi në vendin më të varfër të Ballkanit – një vend që fillimisht e joshi me franga ari, më pas e fshehu në malet e veta nga gjermanët, dhe në fund, thjesht nuk e la të ikte për dekada me radhë.
Historia e Kalmár Lajos, është një përmbledhje e shekullit të XX-të: ajo përmban brezin e mjekëve hungarezë emigrantë, luftën e madhe evropiane kundër tuberkulozit, mrekullinë e besës shqiptare dhe përqafimin mbytës të diktaturës hoxhiste.
Nga “Bulevardi Erzsébet”, te sallat e diseksionit në Pragë
Kalmár Lajos lindi në Budapest më 5 tetor 1901, si fëmija i gjashtë dhe i fundit. Babai i tij, Kalmár Géza – me emrin e lindjes Gerson Kohn – erdhi në Pest nga Monoku i rajonit Zemplén, u bë agjent tregtar në industrinë e letrës dhe ishte një anëtar aq i pasionuar shoqatash, saqë Shoqata e Agjentëve Tregtarë të Hungarisë, e përcolli si nënkryetar në vitin 1939, pas gjysmë shekulli anëtarësimi. Sipas nekrologjisë së tij, ai kishte bërë fushatë madje edhe për rregullimin e “kushteve të degraduara të shëndetit publik” në hotelet e provincës gjatë luftës – kështu që çështja e higjienës ishte një trashëgimi familjare.
Nëna e tij, Burger Amália nga Miskolci, menaxhonte një rroba larësi të brendshmeve në “Bulevardin Erzsébet” nr. 51 dhe rriti gjashtë fëmijë në një banesë me qira në lagjen e 7-të. Djali më i vogël donte të bëhej mjek – mirëpo, kur mbaroi gjimnazin, në Hungari hyri në fuqi ligji “numerus clausus”. Kalmár bëri atë që bënë mijëra të rinj hebrej hungarezë të asaj kohe: shkoi jashtë shtetit.
Nga vjeshta e vitit 1921 studioi në fakultetin e mjekësisë të Universitetit Gjerman në Pragë, banoi në lagjen “Vršovice” dhe u promovua doktor në mars të vitit 1927. (Ta mbajmë mend këtë diplomë të Pragës: më vonë të gjithë – gazetarë shqiptarë, kolegë, madje edhe miqtë e tij – do të thonë me ngulm se ai ishte diplomuar në Vjenë apo edhe në Cyrih. Megjithatë, faqja 230 e regjistrit të Universitetit të Karlit nuk gënjen.)
Davos: sanatoriumi dhe dashuria
Mjeku i ri i diplomuar u punësua po atë vit në “Mekën” e pneumologjisë: më 19 nëntor 1927, u regjistrua në zyrën e të huajve në Davos, si mjek asistent në Neues Sanatorium. “Mali i Magjepsur” i Thomas Mann-it, kishte vetëm tre vjet që ishte botuar – Kalmár u gjend mu në mes të botës së romanit: kura shtrirë, taraca të mbuluara me borë, pacientë nga çdo kënd i Evropës që e kalonin sëmundjen e tyre vdekjeprurëse me një jetë shoqërore plot shpirt.
Një nga pacientët ishte një studente muzike nga Beogradi: Jovanka Ristić, e njohur me pseudonimin “Joja”, e cila ishte dërguar në male për shkak të tuberkulozit. Ajo nuk ishte një vajzë dosido: gjyshi i saj, Jovan Ristić, kishte qenë regjent dhe kryeministër i Serbisë, gjyshi nga nëna ishte kryemjeshtër i Oborrit të Mbretëreshës; babai i tij, koloneli i drejtësisë ushtarake, Milan Ristić, ra si hero në vitin 1917, kur anija e tij u mbyt nga një silur. Mjeku dhe pacientja e tij u dashuruan. Martesa zgjati një jetë – dhe e lidhi Kalmár-in me Ballkanin përgjithmonë.
“Që ari shqiptar të mos rrjedhë jashtë shtetit”
Në vitin 1930, një letër e pazakontë mbërriti në Davos. Qeveria Mbretërore Shqiptare kërkonte një ekspert të tuberkulozit – dhe kjo për një arsye shumë prozaike. Gazeta “Zëri i Korçës”, madje e tha hapur: të pasurit shqiptarë çojnë “miliona franga ari” në sanatoriumet e Davosit, ndërkohë që edhe në Shqipëri ka zona malore të bukura dhe të shëndetshme.
Prandaj duhej një sanatorium vendas, “që ari shqiptar të mos rrjedhë kot jashtë shtetit”. Qeveria e Zogut I-rë i ofroi mjekut hungarez në Davos 1000 franga ari në muaj – një shumë mbretërore – që të shëtiste vendin dhe të zgjidhte vendndodhjen e Davosit të ardhshëm shqiptar.
Kalmár mbërriti në gusht të vitit 1930 dhe nisi një inspektim terreni, që burokracia shqiptare rrallë e kishte parë. Ministri i Brendshëm u dërgoi telegram prefektëve: “T’i jepnin një makinë, një mjek shoqërues dhe, nëse duhej, edhe një rojë të armatosur”. Në Krujë mbërriti në orën 21.00 të mbrëmjes dhe në orën 03 të mëngjesit u nis me katër kuaj me qira drejt Qafë-Shtamës.
(Për faturën dyzet franga ari të qirasë së kuajve, tre ministri korresponduan me njëra-tjetrën për gjashtë muaj – ndërsa pronari i kuajve, Ramadan Guni, shkonte rregullisht në nënprefekturë dhe kërkonte paratë e tij.) Kryetari i Bashkisë së Pogradecit kërkoi me një telegram të fyer, që eksperti të vizitonte edhe zonën e tyre, pasi “kur gjermanët dhe austriakët ishin këtu, mbetën të magjepsur”.
Në fund, pasi krahasoi nëntë rajone, Kalmár zgjodhi Voskopojën në Shqipërinë juglindore: Manastirin e Shën Prodhromit, i cili ndodhej në lartësinë 1300–1500 metra mbi qytetin dikur të lulëzuar tregtar arumun, rrethuar me pyje pishash dhe burime të pasura me ujë, me energjinë e të cilave mund të zgjidhej edhe furnizimi me energji elektrike i sanatoriumit.
Gazetari i kohës u shpreh me lirizëm: “Gjetën një luginë ku ajri mban erë pishe, ku bilbilat këndojnë në verë”. Kalmár negocioi personalisht me kryepeshkopin orthodoks për lëshimin e manastirit, organizoi kompani transporti me një afat pagese prej gjashtë muajsh, madje ofroi edhe aparatet e tij.
Në janar të vitit 1931, qeveria shqiptare nënshkroi me të një kontratë pesëvjeçare, ku përfshihej gjithçka: detyrimi për të kuruar të varfrit falas, një zonë mbrojtëse prej dhjetë kilometrash, ku asnjë mjek tjetër i huaj nuk mund të vendosej, si dhe premtimi se pas tre vjetësh, mund të bëhej shtetas shqiptar. Vetëm një gjë mungonte: paratë.
Në buxhetin e shtetit të ri shqiptar nuk u gjet asnjë zë për pagën e mjekut yll; për muaj të tërë ai nuk mori asnjë franga, dhe në fund u desh të miratohej një ligj i veçantë, që ai të paguhej nga kursimet e një pozicioni vakant mjeku në provincë. As nga ëndrra e madhe e Voskopojës nuk u bë gjë – realiteti ishte më modest: në vitin 1935, në një ndërtesë barake ushtarake në Tiranë, u hap reparti i parë i tuberkulozit në Shqipëri, nën drejtimin e Kalmár-it. Por diçka duhej të fillonte, dhe ai e filloi atë.
“Enë e plasur”
Shtypi shqiptar e adhuronte. Në janar të vitit 1931, gazeta “Arbënia” botoi një cikël intervistash me të, ku Kalmár tha diçka që në atë kohë ishte debat në mbarë Evropën: pacientit me tuberkuloz, duhet t’i thuhet e vërteta. Pacienti gjithsesi e ndien që diçka nuk shkon – nëse i gënjejnë, ai dorëzohet. Përse më duhen hapat dhe vuajtjet?
Detyra e mjekut është ta bëjë pacientin optimist, sepse sëmundja mund të kurohet nëse identifikohet herët”. Dhe më pas erdhi fjalia që mund të bëhej një shprehje popullore: pacienti në gjendje të rëndë, është si një enë e plasur – „por dihet se ena e plasur, duke qenë se përdoret me më shumë kujdes, shpesh zgjat më shumë se ajo që nuk është e plasur”.
Gazetari – motra e të cilit kishte vdekur nga tbc-ja sepse mjekët ia kishin fshehur diagnozën deri në çastin e fundit – e dëgjoi duke qarë, dhe më pas nisi një fushatë të hapur në gazetë kundër mjekëve “të paditur” shqiptarë që “luftojnë kundër Dr. Kalmár-it; nuk duan që ai të qëndrojë këtu dhe të kurojë njerëzit”.
Xhelozia e komunitetit lokal të mjekëve e shoqëroi karrierën shqiptare të Kalmár-it gjatë gjithë kohës – ashtu si edhe dëshira e tij për debate shkencore: në vitin 1937 ai u përplas në shtyp me një ithtar të një metode mrekullibërëse japoneze (injeksion me bacilin e breshkës!), dhe e mposhti kundërshtarin e tij, jo me mendimin e vet, por me ekspertizën e kërkuar me letër nga profesori Neumann i Vjenës.
Fama e tij arriti aq larg sa që edhe poeti më i madh shqiptar i kohës, “Migjeni” – me emrin e plotë Millosh Gjergj Nikolla – i cili ishte në të njëzetat e tij dhe luftonte me tuberkulozin, iu drejtua atij. Sipas literaturës biografike, në vitet 1934–‘35 ai shkoi në Tiranë “për t’u vizituar te Dr. Kalmár, i cili kishte fituar tashmë një famë të madhe”.
Migjeni vdiq nga tbc-ja më 26 gusht 1938, në moshën 26 vjeçare, në sanatoriumin e Torre Pellice-s, pranë Torinos në Itali – jo në Slloveni, siç përsëritet shpesh gabimisht. Se çfarë ndanë saktësisht mes tyre këto dy fate – ai i mjekut që punoi edhe tridhjetë vjet të tjerë, dhe ai i poetit që vdiq në moshën njëzetë e gjashtë vjeçare – këtë mund ta thoshte vetëm kartela mjekësore e Migjenit, të cilën dikush e gjeti një herë dhe që dikush duhet ta kërkojë përsëri një ditë.
Besa: fuqia e fjalës së dhënë
Në prill të vitit 1939, kur trupat e Musolinit pushtuan Shqipërinë, Kalmár u shpërngul me bashkëshorten e tij në Beograd. Dy vjet më vonë, Wehrmacht-i pushtoi edhe Jugosllavinë – dhe çifti u kthye përsëri në Tiranë, me një pasaportë shqiptare të lëshuar nga legata italiane në Beograd.
Në shtator të vitit 1941, policia e Tiranës urdhëroi një vëzhgim konfidencial ndaj mjekut “person i dyshimtë, hungarez, me origjinë çifute”. Në dosje, më vonë u shënua një fjalë e vetme në rubrikën e raporteve: “Asgjë”. Rreziku i vërtetë për jetën erdhi në shtator të vitit 1943, me kapitullimin e Italisë. Kalmár e dinte saktësisht se çfarë do të pasonte.
“Sadik, Italia kapitulloi dhe vendin e tyre po e marrin gjermanët. Mua do më kapin e do më vrasin” – i tha mikut të tij, Sadik Ram Salimusaj, një mjeshtër qerrepunues, të cilin e kishte shëruar nga pneumonia gjashtë vjet më parë dhe nga i cili nuk kishte pranuar të merrte asnjë napoleon ari. Çelësat e shtëpisë ia besoi Sadikut, ndërsa vetë shkoi me Jovankën në male, në fshatin Shëngjergj, ku i mikpriti fshatari Islam Trimi.
I ngarkuan gjërat në dy kuaj dhe ecën tetë orë në këmbë. “Në fshat të gjithë e dinin që po fshihnim një familje çifute” – kujtonte dekada më vonë djali i fshatarit. Dhe askush nuk tha asnjë fjalë. Kjo është besa: fjala e dhënë, që në malet shqiptare ishte më e fortë se Gestapoja./ Memorie.al
Vijon numrin e ardhshëm
