Nga Petro Mejdi
Memorie.al / Që kur isha nxënës në shkollën e Poliçanit kisha dëgjuar për herë të parë për provokacionet e 2 Gushtit të vitit 1949. Ra fjala tek provokacionet, pasi Vatra e Kulturës e Poliçanit mori emrin “Nikolla Naçi”, që siç na thanë mësuesit, kishte rënë dëshmor në këto provokacione. Më vonë me ra në dorë një libër me titull “Vidohovë, kuota ….”! As titullin e plotë tani nuk e kujtoj dot! Më duket se ishte shkruar nga Xhafer Matuka dhe ishte shkruar bukur! Tanët, ushtarët shqiptarë, që luftojnë me trimëri dhe përballë ushtarët monarko-fashisteë grekë, të cilët duan të hyjnë në territorin shqiptar për të shkëputur toka shqiptare dhe t’ia bashkangjisin Greqisë! Pra një betejë për të marrë Vorio Epirin!
Natyrisht pala greke asnjëherë nuk e ka fshehur; ‘se në territorin shqiptar ka popullsi greke, e cila rron në trojet e veta në shekuj! Dhe fuqitë e mëdha të kohës së ndarjes së kufijve ia arritën qëllimit, që, me ndarjen abuzive të kufijve t’i vënë këta popuj dhe këto shtete në një grindje të përjetshme! Kjo grindje ra më keq për minoritarë , të cilët u izoluan dhe u shkëputën edhe shpirtërisht nga atdheu amë!
Për provokacionet e Gushtit ka shkruar një tregim të gjatë e dhe Kadare me titullin “Provokacioni”, tregim që, në variantin e parë nuk u botua kurrë, as pas vitit 1990, pasi ka humbur! Por e dhe varianti i botuar është shumë i bukur! Dhe subjekti i tij, si zakonisht në prozën e Kadaresë për luftën, nuk merret me heroizma, por autori rrëfen gjera më njerëzore dhe më të thjeshta të një beteje!
Por a ishin këto luftime të 2 gushtit 1949, një përpjekje e ushtrisë greke për të shkëputur toka shqiptare!? Që ta kuptojmë ketë, duhet bërë analiza e situatës politike të kohës, e marrëdhënieve të ndera midis Shqipërisë dhe Greqisë, jo për problemin e njohur të Vorio Epirit, ai problem për grekët në ato situata të luftës civile, kishte dalë në plan të dytë!
Objektivi i parë për Greqinë, për pjesën jo komuniste të politikës greke, ishte mbarimi sa më shpejt i luftës civile! Fitimtari tashme dihej, ishin forcat qeveritare, të cilat të ndihmuara tani jo vetëm nga anglezët, por dhe amerikanët, kur “forcat demokratike” pasi u lanë në baltë, që me 1948 nga Tito dhe më vonë dhe nga vetë inspiruesi dhe nxitësi i kësaj lufte për komunistët grekë, Stalini.
Fundi i luftës, llogorja e fundit për “demokratët” ishin Gramozi dhe Vici! Të gjitha mbeturinat e “Ushtrisë Demokratike” (“Dhimokratikos Stratos”) ishin rreshtuar për betejën e fundit, me shumë një betejë dëshpëruese për komunistët, në kufi me Shqipërinë! Në muajt e fundit me mijra grekë, fëmijë, popull i pa armatosur, luftëtarë të sëmurë e të plagosur, ishin futur në Shqipëri.
Shtabi i Ushtrisë qeveritare greke, duke parë që këto dy pozicione të fundit të “demokratëve” u jepnin epërsi taktike dhe strategjike, vendosën që të futen me reparte të tyre në tokën shqiptare dhe t’u marrin krahët! Natyrisht ushtria shqiptare reagoi dhe kështu nisën këto luftime, të cilat pala shqiptare i cilësoi si provokacione! Fati i mëtejshëm i këtyre luftëtareve komuniste dihet! Ata që shpëtuan nga plumbat, bombat dhe sidomos nga napalmi i hedhur në pllajat e Gramozit nga aeroplanët amerikanë, hynë në Shqipëri!
Janë tronditëse sekuencat e filmit “Psihi vathja” (“Shpirt i thellë”) i regjisorit të njohur grek, Pandelis Vulgaris! Aeroplanët amerikanë ulen aq shumë, sa që ndjekin dhe turmën e fundit të njerëzve që përpiqen t’i shpëtojnë zjarrit që u hedhin nga qielli! Të ngjan kjo me zemërimin e Zeusit ndaj Prometeut! Ringjallja e tragjedisë së lashtë! Këta luftëtarë që shpëtuan dhe të tjerë, të cilët kishin hyrë më parë në Shqipëri, përfunduan në kampe përqendrimi të ngritura sidomos larg kufirit jugor!
Në librin interesant të një luftëtari komunist, i cili jetoi në këto kampe, me titullin “Nga Rubiku në Bulkez”, Bulkez është një qytet në Vojvodinë, ku Tito kishte ngritur një kamp për luftëtarët e majtë grekë. Në këtë libër rrëfehen vuajtjet e panumërta të refugjatëve grekë në ditët e qëndrimit në këto kampe.
Sipas bibliografisë, Enver Hoxha nuk donte që t’i kishte në territorin shqiptar këta refugjatë komunistë, jo vetëm se shumë prej tyre ishin shumë problematikë, por dhe se, ai, nuk donte që të prishte edhe më shumë marrëdhëniet me Greqinë, edhe ashtu të ndera, pasi do t’i duhej të luftonte dhe mbrohej në dy fronte: në Veri me Titon dhe në Jug me grekët! Por rronte ende Stalini dhe ai ishte i detyruar të zbatonte vijën që vinte nga Moska!
Pak nga pak këta njerëz të dëshpëruar u larguan për në vendet e “Demokracive Popullore”. Një pjesë e tyre u riatdhesuan më vonë dhe dokumentarët e kohës dhe kujtimet e njerëzve, kanë fiksuar skena të dhimbshme! Lufta civile greke dhe qëndrimi i Qeverisë shqiptare me ndihmën e dhënë komunistëve, ka qenë një shkak që marrëdhëniet ndërshtetërore të ishin për shumë vjet të ndera!
Këto marrëdhënie tregohen në mënyre të qartë, të thellë dhe të argumentuara me objektivitet në studimin më të mirë për këtë temë; “50 vjet marrëdhënie mosbesimi” (“50 hronia dhispistias”) i historianit të njohur Stavri Dajo. Në mënyrë të detajuar për luftën civile dhe rolin e Shqipërisë në këtë luftë, Dajo është marrë në librin “Divergjencat Tito -Hoxha dhe lufta civile grekë”.
Por a ka ndihmuar Enver Hoxha pa shkëmbime demokratët grekë?! Në prodhimin ballkaniko -francez me 12 seri; “O telefteos arhondas ton Vallkanion”, (“Arhondi i fundit i Ballkanit”) flitet veç të tjerash dhe për këtë periudhë të politikës së jashtme të Enver Hoxhës. Në këtë film tregohet se si Shqipëria u jepte armatime komunistëve grekë, jo drejtpërdrejt, por nëpërmjet tregtarëve kontrabandistë armësh, të paguara me flori!
Një shërbim tjetër që i bënë komunistët grekë Enver Hoxhës, në shkëmbim të ndihmës që do të vinte nga Shqipëria, ishte fakti se ata gjetën dhe u dorëzuan shqiptarëve Koço Kotën, i cili kishte qenë disa herë kryeministër i Zogut dhe kishte zgjedhur Greqinë për t’u fshehur, nga që njihte gjuhën greke, pasi si kolonjar, kishte mbaruar studimet për Mjekësi në Athinë, fakt ky që u përmend nga Noli në poezinë e tij “Sulltani dhe kabineti”.
Për Koço Kotën Noli, thotë: “Koço Kota, mjek hanxhari, nis një valle palikari! / Se me një ferman zuzari, sadrazem u bë firari”! Por, filogreqizmi, për të cilin e ironizon Kotën Noli, nuk i shpëtoi kokën!
Provokacionet e Gushtit të vitit të largët 1949, me aq sa e njoh historikun e marrëdhënieve shqiptaro –greke, është përballja e fundit frontale midis Shqipërisë dhe Greqisë. Natyrisht, ka patur më pas incidente kufitare sidomos deri në vitin 1967. Më ka rastisur që të takoj një ish-komunist grek të mbetur në Shqipëri dhe si për ironi të fatit, kishte bërë burg në Shqipëri, në vendin që, kur ishte në atdheun e vet, ia propagandonin si modelin e Demokracisë Popullore dhe lirisë së fjalës!
Interesant është dhe një dokumentar francez për jetën dhe luftën diplomatike që është zhvilluar midis dy vendeve me kujdestari të palës franceze për riatdhesimin e një grupi të madh oficerësh grekë të ushtrisë qeveritare, të cilët kaluan në Shqipëri në ditën e fundit të luftimeve në Gramoz dhe, me sa duket, u vunë përpara nga mbeturinat e “Ushtrisë Demokratike”, ndoshta për qëllime presioni ndaj qeverisë greke që të sillej më mirë ndaj pjesës së humbësve, të cilët mbetën në Greqi.
Është një dokumentar tejet propagandistik! Me anë të të cilit, pala shqiptare donte të largonte mjegullën që kishin lenë në prestigjin e Shqipërisë komuniste, përçapjet e Greqisë kundër këtij vendi deri në instancat më të larta politike diplomatike të kohës. / Memorie.al
