Prof. Dr. Fejzulla Berisha*
Memorie.al / Në historinë e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane, pak momente kanë pasur aq domethënie sa periudha e viteve ’50–’60, kur idealet e Presidentit John F. Kennedy për liri, barazi dhe dinjitet njerëzor u përputhën me vizionin e Imzot Fan S. Nolit, prijës shpirtëror, mendimtar, diplomat e reformator i kombit shqiptar. Të dy këta burra – njëri në majat e pushtetit amerikan, tjetri në përkushtimin e tij ndaj një kombi të vogël – ndanin të njëjtin ideal të drejtësisë universale dhe përparimit njerëzor. Noli besonte se “një komb i vogël mund të mbijetojë vetëm nëse mban shpirtin e tij të lirë”, ndërsa Kennedy shpallte se “liria është përgjegjësi e përbashkët e njerëzimit”.
Të dy këto parime, të lindura në Massachusetts, u shkrinë në një filozofi që e lidhte Shqipërinë dhe Amerikën përtej gjeografisë – përmes vlerave.
II. Mjedisi i përbashkët: Harvard, Boston dhe “Vatra”
- Harvard – qendra e mendimit liberal
Fan S. Noli u diplomua në Harvard University më 1912, duke u bërë një nga intelektualët e parë shqiptarë me arsimim të lartë amerikan. Në të njëjtin universitet, disa dekada më vonë, u formua edhe John F. Kennedy, me po të njëjtin frymëzim për lidership dhe reformë demokratike.
Në Harvard, Noli u ndikua nga filozofia unit-ariane dhe humaniste, ndërsa Kennedy u ushqye nga parimet e etikës liberale dhe përgjegjësisë publike. Kjo afërsi intelektuale krijoi një vijë ideore që do të reflektonte në mënyrën si dy personalitetet kuptonin raportin midis politikës dhe moralit.
- Boston – qendra e ndërgjegjes shqiptaro-amerikane
Boston mbeti për të dy simbol i përbashkët: për Nolin si shtëpi shpirtërore dhe qendër e “Vatrës”, për Kennedy-n si bazë politike dhe morale e karrierës së tij. Në Boston, Noli themeloi Kishën Ortodokse Shqiptare dhe gazetën “Dielli”, që për dekada u bë zëri i lirisë dhe i demokracisë shqiptare në Amerikë. Nga ana tjetër, Kennedy si senator i Massachusetts-it (1953-1960), shpesh vizitonte komunitetet emigrante të qytetit, përfshirë edhe ato shqiptare, duke shprehur respekt për punën e tyre komunitare e patriotike. Në një nga takimet e organizuara nga “Vatra” në fund të viteve ’50, përfaqësuesit shqiptarë i dorëzuan Kennedy-t një kopje të “Historisë së Skënderbeut”, me përkushtimin: “Për një mik të popullit shqiptar dhe të lirisë.”
III. Korrespondenca dhe respekti i ndërsjellë
Në arkivin e Federatës “Vatra” ruhet një letër e Fan S. Nolit drejtuar senatorit Kennedy (1958), ku i shprehej urimi dhe mbështetja për kandidaturën e tij presidenciale, duke e cilësuar si “zë i shpresës së re të Amerikës dhe popujve të vegjël”.
Në prill 1961, pak muaj pas inagurimit të tij si President, Kennedy i dërgoi një mesazh zyrtar Federatës “Vatra” me rastin e 50-vjetorit të themelimit, duke vlerësuar kontributin e shqiptarëve të Amerikës për ruajtjen e idealeve demokratike.
Ky ishte rasti i parë kur një President amerikan përmendte drejtpërdrejt “popullin shqiptar” në një dokument zyrtar të Shtëpisë së Bardhë.
IV. Politika e Kennedy-t ndaj Europës Lindore dhe Shqipërisë
Ndryshe nga administratat e mëparshme, Kennedy zhvilloi një politikë më të nuancuar ndaj vendeve të bllokut lindor, duke ndarë regjimet totalitare nga popujt e shtypur. Në një memorandum të Departamentit të Shtetit (1962), udhëzonte ambasadat dhe radiot diplomatike që të dallonin midis “politikës së qeverive komuniste” dhe “ndjenjave njerëzore të popujve të robëruar”.
V. Shembuj konkretë të mbështetjes amerikane ndaj shqiptarëve në mërgatë
Kjo frymë u reflektua edhe në qëndrimin ndaj Shqipërisë. Kennedy nuk e njohu regjimin e Enver Hoxhës, por kurrë nuk mbylli kanalet humanitare dhe kulturore, duke lejuar programet për refugjatët dhe komunikimin përmes “Zërit të Amerikës” në gjuhën shqipe, që mori mbështetje të posaçme gjatë viteve 1961-1963. Në një predikim të tij në Kishën Shqiptare të Bostonit (1962), Noli kishte dhënë shembuj konkretë të mbështetjes amerikane ndaj shqiptarëve në mërgatë
– Programet humanitare të USAID (1961–1963): dhjetëra shqiptarë të arratisur nga regjimi komunist u pranuan në SHBA përmes Refugee Relief Act. -“Zëri i Amerikës” – transmetimet në shqip: nën administratën Kennedy, u sigurua mbështetje e re financiare që programet në shqip të mos ndërpriteshin.
– Përfshirja e diasporës shqiptare në fushatat ndërkombëtare të lirisë: në Konventën e Minoriteteve të Amerikës (1962), Kennedy përmendi me vlerësim komunitetin shqiptar si model i integrimit dhe ruajtjes së identitetit.
VI. Noli dhe Kennedy – dy simbole të së njëjtës dritë
Në thelb, Noli dhe Kennedy përfaqësonin dy krahë të një ideali të përbashkët:
– Noli – shpirtin e një kombi të vogël që kërkonte dritë në errësirën e tiranisë;
-Kennedy – fuqinë e një shteti të madh që ndriçonte përmes drejtësisë dhe lirisë.
Pas vrasjes së Kennedy-t (nëntor 1963), Noli u shpreh në një homazh në Kishën e Bostonit:
VII. Trashëgimia e përbashkët në marrëdhëniet shqiptaro-amerikane
Fan Noli mbetet pararendësi shpirtëror i diplomacisë shqiptaro-amerikane. Ai krijoi urën e parë të besimit, kulturës dhe respektit reciprok midis dy kombeve. Kennedy e institucionalizoi këtë marrëdhënie përmes politikës së tij liberale, duke afirmuar se “Amerika nuk mund të jetë e lirë nëse kombet e tjerë janë të shtypur.”
Në thelb, vizioni i Nolit për një Shqipëri demokratike dhe vizioni i Kennedy-t për një botë të drejtë mbeten themeli i aleancës së sotme shqiptaro-amerikane dhe i mbështetjes historike që Shtetet e Bashkuara kanë dhënë për pavarësinë e Kosovës.
Fan S. Noli dhe John F. Kennedy nuk ishin thjesht dy personalitete që jetuan në kohë të ndryshme, por dy mendje që besuan në të njëjtën dritë. Njëri e solli atë nga ideali i kombit të vogël, tjetri nga përgjegjësia e kombit të madh.
Ky bashkim simbolik midis Bostonit dhe Tiranës, midis Harvardit dhe “Vatrës”, është themeli shpirtëror i miqësisë shqiptaro-amerikane – një miqësi që, siç do të thoshte Noli, “nuk ka kufij, sepse liria nuk njeh kufij”. / Memorie.al
*Boston, Massachusetts – SHBA
