Nga FILIP GURAZIU
Memorie.al / Ekziston nji paradoks që nuk mund të kalohet pa u vu re prej askujt që beson në shtetin e së drejtës dhe në aspiratën europiane të Shqipnisë. Ky paradoks lidhet direkt me lirinë e asocimit dhe me të ardhmen e gjuhës historike të shqiptarëve: gegnishtes. Me themelue nji shoqatë në mbrojtje të gjuhës gegë, me objektiv rivlerësimin e gegnishtes dhe vendosjen e saj në vendin e meritueshëm në ndërthurje me gjuhën standarde të 1972 (çka nënkupton kërkesën për rishikimin e atij vendimi), në Shqipni nuk ka qenë e nuk asht e mundun.
Kjo situatë nuk lidhet me mungesën vullnetit e as për pengesa burokratike, por për nji arsye thelbësore: në Shqipni liria e asocimit mbetet e kushtëzueme!
Në letër, Kushtetuta shqiptare e garanton këtë të drejtë. Por në praktikë, çdo shoqatë qytetare duhet me marrë miratimin e gjykatës për m’u themelue. Pa regjistrim gjyqësor, shoqata nuk njihet, nuk vepron, nuk ekziston.
Ky nuk asht nji formalitet i pamenduem, përkundrazi i menduem shumë me hollësi, mbasi mbron parimet ideologjike të atyne nostalgjikëve që ende janë “zâ parë” në demokracinë e brishtë shqiptare! Me pak fjalë: vepron nji mekanizëm që e shndërron nji të drejtë themelore kushtetuese në nji leje.
Në demokracitë europiane, liria e asocimit asht nji e drejtë direkte. Qytetarët organizohen me vullnet të lirë në nji shoqatë e shteti ndërhyn vetëm ex post (mbrapa) në rast abuzimesh apo shkeljesh të randa ligjore. Kur ndërhyrja bahet ex ante, pra përpara se shoqata të ekzistojë, atëherë nuk kemi ma liri, por kontroll.
Rasti i gegnishtes e nxjerr këtë problem në dritë të plotë. Nuk kemi të bajmë me nji lëvizje radikale e as me rrezik për rendin publik, kemi të bajmë me kulturë, me trashëgimi gjuhësore, me pluralizëm për mos hupjen e vlerave të shqiptarizmit, por edhe pse asht kështu, edhe kjo fushë mbetet e cenueshme kur shprehja e saj varet prej vullnetit të nji gjyqtari.
Themelimi i shoqatave në Europë (si shembull në Itali) nuk përfaqëson nji akt proteste simbolike, por nji domosdoshmëni demokratike. Asht e vetmja mënyrë për me garantue atë që duhet me qenë normale: të drejtën e qytetarëve për m’u organizue pa i kërkue leje shtetit për me ekzistue si subjekt shoqnor.
Kjo situatë shtron nji pyetje thelbësore për demokracinë shqiptare: nji shtet nuk gjykohet vetëm prej deklaratave kushtetuese, por prej mënyrës se si i lejon qytetarët me i ushtrue realisht të drejtat e tyne që i lejon kushtetuta.
Kur ndërmjet normës kushtetuese dhe praktikës krijohet nji hendek i qëndrueshëm, kemi të bajmë me nji problem politik, jo thjesht teknik.
Në qoftë se Shqipnia synon me qenë pjesë e Evropës, duhet me pranue nji parim të qartë: liria e asocimit nuk asht nji favor i shtetit, as nji akt gjyqësor. Asht nji e drejtë qytetare.
Derisa kjo të kuptohet dhe të zbatohet, mbrojtja e gegnishtes dhe bashkë me të pluralizmi kulturor do të vazhdojë paradoksalisht m’u realizue ma lehtësisht jashtë Shqipnisë se sa brenda saj. Kjo asht nji e vërtetë që nuk i shkon për shtat asnji demokracie që pretendon të jetë europiane./ Memorie.al
