Nga Valeria Dedaj
Memorie.al / Mit’hat Fagu, rrëfen rrugëtimin e tij artistik në ish-Kinostudion “Shipëria e re”. Një udhëtim në kinematografi, në të cilën më shumë kujton vuajtje sesa gëzime, që prej realizimit të filmit të parë dokumentar “Tregim për naftëtarët”, deri tek filmi artistik “Prita”. Por si nisi ky rrugëtim? Që fëmijë filmat e animuar, që shihte e afruan edhe më tepër me kinematografinë. Pasi kreu Liceun Artistik “Jordan Misja” për skulpturë, rrugëtimi i tij në art nuk ndali me kaq. Konkurroi menjëherë, sapo lexoi një lajmërim për një të drejtë studimi për kino-regjisor në Moskë. Nga 500 veta, përzgjidhet i pari.
“Shkova direkt në Institutin e Kinematografisë së Moskës, për regji filmi artistik. Jeta është e çuditshme, gjëja e parë që kam parë në kartolinë, ishte ‘Sheshi i Kuq’. Kam shkuar atje, ku ishte vënë kamera, dhe i thashë vetes: ‘Eh more Mit’hat Fagu’ arrite që të mbërrish më Moskë’.
Kam pasur pedagoge, Tamara Makarovën, gruan e mjeshtrit Sergei Gerasimov. Unë rrija i mahnitur, që pata fatin pedagoge. Ajo se kuptonte që unë po nxirrja mallin e fëmijërisë sime, që po arrija jo vetëm në institut, por edhe të shihja Makaraovën nga afër”.
Por fati nuk deshi që artisti të mbronte diplomën në Rusi. Pasi bëri tre vite, diplomën e dha në Institutin e Lartë të Arteve në Tiranë, pasi marrëdhëniet zyrtare në mes Shqipërisë dhe Bashkimit Sovjetik, u ndërprenë në vitin 1961.
“Bëra tre vite andej dhe provimin e kam dhënë në Institutin e Lartë të Arteve në Tiranë, por duhet theksuar që kam bërë Institutin e Kinematografisë së Moskës dhe mbrojtjen e dhashë me ‘Tregim për Naftëtarët’, por që në fillim jam kritikuar”.
Kineasti mendon se disa njerëz donin ta eliminonin që në vitin 1963, në realizimin e dokumentarit “Tregimit për naftëtarët”, gjë e cila u përforcua edhe me filmin “Prita”.
“Ka qenë puna më e vështirë edhe më e rëndë e jetës sime. Për vet luftën, janë bërë vetëm dy filma, një prej tyre është ‘Prita’”.
Pas të parit edhe të vetmit film artistik më metrazh të gjatë “Prita”, në vitin 1968, rikthehet sërish në sferën e filmit dokumentar, sepse s‘kishte rrugë tjetër.
“Edhe aty kam pasur pengesa. E kam mister ta zbuloj: Përse më pengonin?! Kam punuar për tre-katër vite, si regjisor, operator skenarist, edhe jam paguar gjithnjë, si asistent regjisor, një kategori më e ultë. Pas tetë vitesh luftë, më dhanë titullin regjisor. Pas një viti që më dhanë këtë titull, më dënuan për riedukim”.
Çuditërisht byroja e partisë së Kinostudios, mori vendim që do ta çonte për specializim Mit’at Fagun, për filmim multiplikativ në Rumani. Lajmin ia dha Xhanfize Keko, në orën 11.00 të natës, por nuk ndodhi kështu.
“Shkuan dokumentet për në Rumani. Janë bërë prapaskena për çdo gjë. Këtej ishte mbledhur këshilli për dokumentarët. Viktor Gjika, më kap në korridorin e Kinostudios, ku ishte afishuar plani i vitit: ‘Mit’hat, si do të hash bukën e Partisë për 5 muaj, kot’?! ‘Jo i thashë, unë do ta ha me djersën time’. ‘Mirë tha: ‘Do bëni një film dokumentar”.
Pas filmit “Në shtigjet e revolucionit tekniko-shkencor”, me skenar të Vangjush Gambetës, u lexua “pretenca” që thoshte: “Kjo ishte vepra më armiqësore, ndaj partisë edhe popullit”.
“Lexova pretencën. Kërkova leje edhe thashë: Nëse janë të vërteta këto që thotë sekretari i partisë së Kinostudios, unë meritoj plumbin ballin, se nuk ia lejoj, jo në mënyrë koshiente, por as në mënyrë inkoshente, që të kem bërë një vepër armiqësore.
Në nëntor më dënuan që të shkoja punëtor në punë fizike me kazëm dhe lopatë, dhe në janar, më çuan dhe fillova atje si punëtor i thjeshtë e si ndihmës traktorist në Kamëz. Tirana ziente. As për punëtor krahu, s’më pranonin”.
Shkoi punëtor krahu në bujqësi, për 12 vite. Por, jeta gjatë kësaj pune, e njohu me njerëz të mirë.
“Miti Tona, më tha: Partia nuk kërkon falje. Por do bësh një kërkesë, që me mundësinë e partisë, t’i u riedukove edhe do të bësh një kërkesë, që të kthehesh në vendin e punës ku ke qenë, në Kinostudio”.
Pasi u kthye, ndodhi sërish e njëjta gjë, nuk e futën as tek filmi dokumentar, as artistik, por tek multiplikacioni.
“Pas 12 vitesh, filmi i animuar ‘Orët e Gentit’ që u sulmua, u shemb dhe më thanë që s’ka haber nga filmi, u vlerësua me çmim të parë”.
Në vitet ’90-të, filmi që do ta bënte kineastin të hiqte dorë nga vendi i tij, është; “A erdhi demokracia”?
“Ky film më detyroi që të iki edhe të braktis atdheun tim. Për këtë vend vuaj shumë, përlotem shumë. Mendova se më erdhi mundësia, që të xhiroj edhe unë një film, qoftë për në filmin dokumentar, që e kam plagë. Por, ngela sërish me gisht në gojë në këtë periudhë demokracie…”!
Regjisori Mit’hat Fagu edhe pse në këtë udhëtim të gjatë në fushën e kinematografisë, ka pësuar vetëm goditje, vazhdon akoma që të ëndërroj, se një ditë do të realizoi një film tjetër. Memorie.al
