Nga Arif Ejupi
Pjesa e tretë
– Refleksione mbi veprën e autorit Ymer Adem Llugaliu, i cili nuk pranoi ta shiste ndërgjegjen –
Memorie.al / Në historinë e letërsisë shqiptare të shekullit XX, ekziston një kategori krijuesish, veprat e të cilëve nuk mund të kuptohen plotësisht pa njohur tragjedinë e jetës së tyre. Ata nuk ishin thjesht poetë, shkrimtarë apo intelektualë të përndjekur. Ishin njerëz që u gjendën përballë një zgjedhjeje ekzistenciale: të pranonin nënshtrimin për të siguruar një jetë më të qetë, apo të ruanin lirinë e mendimit duke pranuar pasojat e rënda të kundërshtimit. Në këtë kategori krijuesish bën pjesë edhe Ymer Adem Llugaliu (1936–2022), mësues, poet, studiues i gjuhës shqipe, poliglot dhe intelektual me formim të gjerë kulturor. Ai lindi në Surkish të Podujevës, nga prindërit Ademi dhe Arzija.
Mirdita dhe dëshmia e dashurisë që mbijetoi përtej burgut
Një nga faktet më prekëse të jetës së Ymer Llugaliut, është lidhja që ruajti me ish-nxënësit e tij të Mirditës. Më 24 nëntor 2019, një grup ish-nxënësish nga kjo krahinë e vizituan në vendlindjen e tij, në Surkish të Podujevës, pas gati gjysmë shekulli ndarje. Ky takim ka një kuptim të veçantë në dritën e poezisë “NDËRGJEGJE E NGRIME”.
Në fillim të saj, Llugaliu shkruante:
“Fort i kam dasht
dikur nxansit e mij”,
Dekada më vonë, ish-nxënësit dëshmuan se kjo dashuri nuk kishte qenë e njëanshme. Ata e kishin ruajtur kujtimin e mësuesit të tyre përtej largësisë gjeografike, ndarjeve politike dhe kalimit të viteve. Kjo ngjarje përbën një dëshmi njerëzore që e pasuron interpretimin e poezisë.
Nëse diktatura mundi t’ia ndërpriste përkohësisht punën dhe t’ia kufizonte lirinë, ajo nuk mundi t’ua fshinte nxënësve kujtimin e mësuesit. Këtu shfaqet një tjetër formë e qëndresës: jo qëndresa e shprehur përmes revoltës politike, por qëndresa e kujtesës, mirënjohjes dhe dashurisë njerëzore.
Në një kuptim simbolik, takimi i vitit 2019 i jep një përgjigje të vonshme pyetjes që poeti kishte ngritur në vitin 1974. Nxënësit e tij nuk ishin zhdukur në errësirën e kohës. Ata kishin mbetur bartës të një kujtimi të gjallë. Dhe ky kujtim dëshmon se mësimdhënia e mbështetur në dashuri dhe respekt mund të lërë gjurmë që mbijetojnë shumë më gjatë se autoritetet politike.
Veçoritë artistike të poezisë
Nga pikëpamja e ndërtimit poetik, “NDËRGJEGJE E NGRIME” karakterizohet nga disa veçori të rëndësishme.
Së pari, kontrasti strukturor
Poezia kalon nga kujtimet e ngrohta të mësuesit te përshkrimi i një bote të mbushur me hipokrizi, dhunë dhe frikë. Ky kontrast krijon tensionin kryesor emocional.
Së dyti, lirizmi i ndërthurur me satirën
Pjesa e parë është intime, e ndjeshme dhe plot përfytyrime të buta. Pjesa e dytë është e ashpër, ironike dhe akuzuese. Ndërthurja e këtyre dy regjistrave e bën poezinë shumëdimensionale.
Së treti, simbolika e pasur
Trëndafili, dielli, Hekata, Diogjeni, prangat, Antarktida dhe shqipja krijojnë një sistem figurash që lidh natyrën, filozofinë, mitologjinë dhe historinë.
Së katërti, intertekstualiteti
Përmendja e Migjenit, Balzakut, Molierit, Shekspirit, figurave biblike dhe traditës antike, dëshmon kulturën e gjerë letrare të autorit.
Së pesti, ironia tragjike
Poeti përdor shpesh pohime që në dukje tingëllojnë si urdhra ose lejime, por që në të vërtetë përmbajnë kundërshtimin e tyre moral.
Së gjashti, vargu i lirë
Poezia nuk mbështetet në një skemë të rregullt metrike apo rimore. Ritmi krijohet përmes përsëritjeve, ndërprerjeve sintaksore, enumeracioneve dhe kalimeve të papritura emocionale.
Së shtati, gjuha e drejtpërdrejtë
Llugaliu nuk e fsheh revoltën pas një figuracioni tepër hermetik. Ai ndërthur metaforat e ndërlikuara me fjalë të zakonshme, duke krijuar një komunikim të fuqishëm me lexuesin. Këto veçori tregojnë se poezia nuk është një shpërthim emocional i pakontrolluar. Ajo ka një organizim të menduar, një lëvizje të qartë tematike dhe një fund simbolik që e përmbledh gjithë mesazhin e saj.
Ymer Adem Llugaliu – njeriu që ruajti lirinë e brendshme
“NDËRGJEGJE E NGRIME” është një poezi që lind nga përplasja e njeriut të ndershëm me një realitet historik të mbështetur në kontrollin politik dhe në kufizimin e lirive. Por ajo nuk mbetet e mbyllur brenda atij realiteti. Në qendër të saj qëndrojnë pyetje universale.
Çfarë ndodh me njeriun kur shoqëria e detyron të heshtë?
Çfarë ndodh me intelektualin kur mendimi i lirë trajtohet si faj?
Çfarë vlere ka dituria nëse ajo nuk shoqërohet me ndërgjegje?
A mund të mbetet njeriu moralisht i lirë edhe kur fizikisht është i burgosur?
Përgjigjja e Ymer Llugaliut nuk jepet përmes një deklarate filozofike. Ajo jepet përmes jetës dhe poezisë së tij. Ai ishte mësuesi që i deshi nxënësit e vet. Ishte intelektuali që nuk pranoi ta përdorte krijimtarinë për të lavdëruar një pushtet, me të cilin nuk pajtohej. Ishte i burgosuri që përjetoi peshën e prangave dhe ftohtësinë e qelive. Ishte studiuesi që nuk e humbi dashurinë për gjuhën shqipe.
Ishte krijuesi që, edhe pas viteve të heshtjes së detyruar, iu kthye botimit dhe jetës intelektuale. Dhe mbi të gjitha, ishte njeriu që e ruajti besimin se dinjiteti njerëzor nuk mund të matet me fuqinë e pushtetit. Pikërisht këtu qëndron domethënia më e thellë e poezisë. Titulli flet për ndërgjegjen e ngrirë. Por jeta dhe vepra e autorit dëshmojnë për një ndërgjegje që vazhdoi të jetonte, të mendonte dhe të kundërshtonte.
Prandaj “NDËRGJEGJE E NGRIME”, mund të lexohet njëkohësisht si elegji për idealet e cenuara, si satirë ndaj hipokrizisë shoqërore, si dëshmi e përndjekjes politike dhe si himn për lirinë e brendshme.
Në vargjet e fundit:
“Saçmet e çiftes
s‘i arrijne naltsite
e fluturimit te shqipes”.
Poeti arrin të përmbledhë gjithë filozofinë e tij të qëndresës. Dhuna ka kufijtë e vet. Prangat kanë kufijtë e vet. Edhe pushteti më i ashpër ka kufijtë e vet. Por mendimi i lirë, kujtesa dhe dinjiteti njerëzor mund t’i kapërcejnë këta kufij.
Ymer Adem Llugaliu ndërroi jetë më 13 qershor 2022, por poezia e tij vazhdon të dëshmojë për një të vërtetë që i kapërcen rrethanat e jetës së autorit:
Njeriu mund të privohet nga liria fizike, mund të përjashtohet nga institucionet dhe mund t’i ndalohet fjala publike, por ndërgjegjja e tij mbetet e lirë për aq kohë sa ai refuzon ta dorëzojë atë. Dhe ndoshta këtu qëndron edhe paradoksi më i bukur i kësaj poezie: Ymer Llugaliu shkroi për një ndërgjegje të ngrirë, sepse ndërgjegjja e tij nuk kishte ngrirë kurrë.
Lexues të dashur, si shtojcë të kësaj analize, po bashkëngjisim edhe tekstin origjinal të poezisë “Ndërgjegje e ngrimë” të Ymer Llugaliut, shkruar në Rrëshen të Mirditës më 1974 dhe botuar pas vdekjes së autorit në portalin VOAL, më 13 maj 2023./Memorie.al
NDËRGJEGJE E NGRIME
Poezi nga YMER LLUGALIU
May 13, 2023
(Botohet postmortem)
Fort i kam
dashtë
dikur nxënësit e mi,
si poeti Lulin.
Ndër lojnat e tyne
kam marrë pjesë si fëmijë.
Me buzqeshjën e tyne
kam stolis zymtsinë time.
Me hallet e tyne jam ngarkue
mbi supe si hamall
ardhmenis ndër bujtinat tona
valigjet me ia sjell.
Dashunin e çilët
me shpresa të pa
thyeme
në nji ditë ma të mirë,
si bindje e tranafilit
se ngrohtsi e diellit
gonxhet
ia çel,
i kam vu në ballë
plogshtinë, mosbesimin
në ardhmeni me na vra.
Kam pas nji gëzim,
nji shpresë në jetë:
nervat e ezaurueme,
ndjenjat e konsumueme
nepër fjalë zemre,
ndër ngjyra mimike
nëpër trupa filizash
ngadal kanë me u tret.
Kjo qe kur besova
pa asnji dreqni
se ndigjuesit ndër banka
jane nxënësit e mi.
Mesho-mesho Hakate e zbet !
Trimave duerët njollosua me gjak
sa mos të munden me zbrasps
kundër rrymës së tij.
Dinakve model jepu Glaukun,
koprracve Gopsekun,
hipokritve Tartufin,
intrigantve Jagon,
vëllavrasëve Kainin
me dorzat e stinës.
Burrat le të mbyllen
ndër kullat mesjetare,
jo, le të marrin kazmën
me nxjerr kërcuna,
gojës me i vu tegel
melankolikët mund
të shkojnë në çmendinë,
intelegjentët lejohet
me e vra vehten.
Besnikve Jagua
vidat ua zbërthen.
Ku me e gjet njeriun,
ku o Diogjen!
Guximtarët le të
maten
me peshën e prangave,
me ftohtësi të qelive,
me lagshti të galerive.
Nga zemrat tona
asht larg ndergjegje e lirë
sa dielli i gushtit
në të akulltën Antarktidë.
Palaçot le të përplasin
për vramsit „çlirimtarë“
shuplakat rrugëve,
jehonë e zemrave të coptueme.
Le të zgërdhihen majmunët,
le të përkulen servilët,
le të lehin zagarët,
le të kënaqen gjuetarët
me gjak zvarranikësh.
Saçmet e qiftes
s‘i arrijnë naltsitë
e fluturimit të shqipes.
Rrëshen-Mirditë, 1974
