Nga Arif Ejupi
Pjesa e dytë
– Refleksione mbi veprën e autorit Ymer Adem Llugaliu, i cili nuk pranoi ta shiste ndërgjegjen –
Memorie.al / Në historinë e letërsisë shqiptare të shekullit XX, ekziston një kategori krijuesish, veprat e të cilëve nuk mund të kuptohen plotësisht pa njohur tragjedinë e jetës së tyre. Ata nuk ishin thjesht poetë, shkrimtarë apo intelektualë të përndjekur. Ishin njerëz që u gjendën përballë një zgjedhjeje ekzistenciale: të pranonin nënshtrimin për të siguruar një jetë më të qetë, apo të ruanin lirinë e mendimit duke pranuar pasojat e rënda të kundërshtimit. Në këtë kategori krijuesish bën pjesë edhe Ymer Adem Llugaliu (1936–2022), mësues, poet, studiues i gjuhës shqipe, poliglot dhe intelektual me formim të gjerë kulturor. Ai lindi në Surkish të Podujevës, nga prindërit Ademi dhe Arzija.
Diogjeni dhe kërkimi i njeriut të vërtetë
Kulmi filozofik i poezisë shfaqet në dy vargjet:
“Ku me e gjet njeriun,
ku o Diogjen”!
Kjo thirrje lidhet me figurën e Diogjenit të Sinopës, filozofit të lashtë grek, me të cilin tradita filozofike lidh rrëfimin e kërkimit të njeriut të ndershëm, me një fener të ndezur. Por te Llugaliu pyetja merr një kuptim shumë më të gjerë. Poeti nuk pyet ku ndodhen njerëzit. Ai pyet ku gjendet njeriu i vërtetë. Pra, ku është ai që nuk e shet ndërgjegjen?
Ku është njeriu që nuk e tradhton mikun?
Ku është intelektuali që nuk hesht përpara padrejtësisë? Ku është individi që ruan dinjitetin edhe kur përballet me burgun, varfërinë apo kërcënimin? Thirrja drejtuar Diogjenit, është në thelb një kërkesë për rikthimin e moralit në jetën shoqërore. Në këtë pikë, poezia e Llugaliut fiton përmasa universale. Sepse kërkimi i njeriut të ndershëm nuk lidhet vetëm me Shqipërinë e viteve shtatëdhjetë. Ai mbetet një shqetësim i çdo shoqërie ku interesi, frika dhe përfitimi personal rrezikojnë të zëvendësojnë ndërgjegjen.
Prangat dhe galeritë – gjeografia e dhunës
Në këto vargje:
“Guximtaret le të maten
me peshen e prangave,
me ftohtsi të qelive,
me lagshti të galerive”.
Poezia largohet nga abstraksioni filozofik dhe hyn në realitetin konkret të burgimit. Prangat, qelitë dhe galeritë nuk janë më thjesht figura letrare. Ato përfaqësojnë përvojën e burgjeve dhe të punës së detyruar. Duke pasur parasysh burgimin e autorit në Spaç dhe Ballsh, këto vargje marrin një forcë të veçantë dëshmuese.
Spaçi, i njohur për kushtet e rënda të burgimit dhe për punën e detyruar në miniera, ishte një nga vendet ku shtypja politike merrte formë fizike. Në këtë mjedis, guximi nuk matej me deklarata publike apo me dekorata.
Ai matej me aftësinë për të përballuar dhimbjen, izolimin dhe përpjekjet për ta thyer psikologjikisht individin. Poeti përdor tri përmasa të ndjeshme: Peshën e prangave. Ftohtësinë e qelive. Lagështinë e galerive.
Pesha, ftohtësia dhe lagështia krijojnë një përjetim pothuajse trupor të burgimit. Lexuesi nuk e njeh vuajtjen vetëm përmes mendimit. Ai e ndien atë përmes shqisave. Kjo është një nga arritjet më të rëndësishme artistike të poezisë. Vuajtja historike shndërrohet në përvojë poetike.
Ndërgjegjja e ngrirë – metafora qendrore e veprës
Vargjet që lidhen më drejtpërdrejt me titullin janë:
“Nga zemrat tona
asht larg ndergjegje e lire
sa dielli i gushtit
ne te akullten Antarktide”.
Kjo është një ndër metaforat më të fuqishme të gjithë poezisë. Poeti ndërton një kundërvënie midis dy realiteteve natyrore. Dielli i gushtit përfaqëson nxehtësinë, jetën, dritën dhe energjinë. Antarktida përfaqëson të ftohtin, largësinë dhe mjedisin ku mbijetesa kërkon kushte të jashtëzakonshme.
Duke i vendosur këto dy botë përballë njëra-tjetrës, Llugaliu krijon një figurë të fuqishme të mungesës së lirisë së ndërgjegjes. Nuk është vetëm fjala për një shoqëri ku njerëzit nuk mund të flasin lirshëm. Është fjala për një shoqëri ku frika ka depërtuar aq thellë, sa njeriu rrezikon ta humbasë marrëdhënien e natyrshme me të vërtetën.
Këtu duhet bërë një dallim thelbësor. Ndërgjegjja e ngrirë nuk është domosdoshmërisht ndërgjegjja e vdekur. Akulli mund ta mbulojë jetën, por nuk e përjashton mundësinë e ringjalljes së saj. Kjo hap një perspektivë të rëndësishme interpretuese.
Vetë fakti që poeti e shkruan këtë poezi dëshmon se ndërgjegjja e tij nuk është ngrirë. Ai arrin ta identifikojë ngrirjen morale të shoqërisë, pikërisht sepse brenda vetes ruan aftësinë për të dalluar të mirën nga e keqja.
Prandaj titulli përmban një paradoks të madh. Poeti flet për ndërgjegjen e ngrirë, por krijon një vepër që dëshmon se ndërgjegjja njerëzore mund t’i rezistojë ngrirjes.
Palaçot, servilët dhe zagarët – satira e nënshtrimit
Në pjesën përmbyllëse poeti përdor një gjuhë të ashpër satirike:
“Palaçot le te perplasin
per vramsit ‘çlirimtare’
shuplakat rrugve,
jehon e zemrave te coptueme”.
Ironia ndërtohet mbi kundërvënien midis fjalëve vramsit dhe çlirimtare. Vrasësi dhe çlirimtari janë dy figura moralisht të kundërta. Duke i bashkuar, poeti vë në dyshim mënyrën se si propaganda politike mund ta ndryshojë kuptimin e fjalëve. Ai sugjeron se një pushtet mund ta paraqesë dhunën si heroizëm dhe nënshtrimin si besnikëri. Këtu Llugaliu hyn në një nga temat më të rëndësishme të letërsisë kundër totalitarizmit: manipulimin e gjuhës.
Në vijim lexojmë:
“Le të zgerdhihen majmunet,
le të përkulen servilët,
le të lehin zagarët,
le të knaqen gjuetarët
me gjak zvarranikësh”.
Kjo është një skenë e mbushur me figura groteske. Majmunët simbolizojnë imitimin pa mendim të pavarur. Servilët përfaqësojnë nënshtrimin e vetëdijshëm për përfitim. Zagarët krijojnë figurën e ndjekjes dhe të përndjekjes. Gjuetarët lidhen me ushtrimin e forcës mbi ata që janë kthyer në objekt ndjekjeje.
Kjo botë figurative nuk synon të përshkruajë kafshët. Ajo synon të zbulojë deformimin e sjelljeve njerëzore. Në të njëjtën kohë, përsëritja e togfjalëshit Le te i jep poezisë një ritëm të fuqishëm akuzues.
Poeti duket sikur ua lë skenën atyre që janë përshtatur me pushtetin, por ky lëshim është vetëm ironik. Sepse fjala e fundit nuk u përket atyre.
Shqipja që fluturon mbi saçmet – triumfi simbolik i lirisë
Poezia përfundon me vargjet:
“Saçmet e çiftes
s‘i arrijne naltsite
e fluturimit te shqipes”.
Kjo është pika më e lartë simbolike e veprës. Në njërën anë kemi qiften dhe saçmet, instrumente të dhunës fizike. Në anën tjetër kemi shqipen, simbol të lartësisë, lirisë dhe krenarisë. Përballja është e pabarabartë në dukje. Saçmet mund të plagosin dhe të vrasin. Por poeti pohon se ekziston një lartësi që ato nuk mund ta arrijnë. Kjo lartësi është liria shpirtërore. Është dinjiteti. Është ideali.
Është ndërgjegjja që refuzon nënshtrimin. Shqipja ka gjithashtu një domethënie të qartë kombëtare. Për një intelektual të lindur në Kosovë, që kishte zgjedhur të jetonte në Shqipëri dhe që ia kishte përkushtuar jetën gjuhës e kulturës shqiptare, kjo figurë merr një peshë të veçantë. Ajo mund të lexohet si simbol i një atdheu shpirtëror më të madh se kufijtë politikë dhe më jetëgjatë se pushtetet e përkohshme.
Në këtë mënyrë, poeti nuk e mbyll veprën me dëshpërim. Ai e mbyll me një pohim të fuqishëm të epërsisë morale të lirisë ndaj dhunës. Në fund të poezisë, i burgosuri nuk paraqitet si njeri i mundur. Përkundrazi, ndërsa trupi i tij mund të jetë i kufizuar, mendimi dhe ndërgjegjja mbeten të afta të fluturojnë.
Gegnishtja si identitet dhe qëndresë kulturore
Një aspekt themelor i poezisë “NDERGJEGJE E NGRIME”, është gjuha në të cilën është shkruar. Ymer Llugaliu ishte një intelektual i formuar profesionalisht në gjuhën dhe letërsinë shqipe. Ai i njihte strukturat gramatikore, zhvillimin historik dhe pasurinë dialektore të gjuhës. Prandaj përdorimi i gegnishtes nuk mund të interpretohet si pasojë e mungesës së formimit gjuhësor.
Përkundrazi, ai përfaqëson një zgjedhje krijuese të vetëdijshme. Në kontekstin e politikave gjuhësore të Shqipërisë komuniste, ku standardizimi i shqipes u shoqërua me kufizimin e hapësirës institucionale të gegnishtes letrare, kjo zgjedhje merr edhe një kuptim kulturor.
Megjithatë, për ta kuptuar drejt qëndrimin e Llugaliut, duhet dalluar nevoja për një gjuhë të përbashkët standarde nga mohimi i vlerave të traditave dialektore. Një gjuhë standarde mund të shërbejë si instrument komunikimi kombëtar pa e përjashtuar krijimtarinë në gegnisht apo në toskërisht.
Problemi lind kur një variant gjuhësor trajtohet si i pavlefshëm për letërsinë dhe kulturën. Në këtë kontekst, gegnishtja e Llugaliut bëhet pjesë e identitetit të tij artistik dhe shpirtëror.
Trajtat:
dasht, nxansit, tyne, kam ngarkue, ardhmenis, nji, asht, naltsite, nuk janë pengesa që duhen larguar nga poezia. Ato janë pjesë e strukturës së saj estetike. Përmes tyre dëgjohet zëri i autorit. Dëgjohet lidhja e tij me vendlindjen, me traditën gjuhësore dhe me kujtesën kulturore.
Në këtë kuptim, standardizimi i poezisë do të rrezikonte t’i ndryshonte ritmin, tingëllimin dhe individualitetin stilistik. Për një autor që e kishte jetuar kaq thellë konfliktin midis lirisë dhe detyrimit, respektimi i gjuhës origjinale është edhe një detyrim ndaj autenticitetit të veprës.
Gegnishtja e Llugaliut nuk duhet parë si një formë e papërfunduar e shqipes standarde, por si një mjet letrar me traditën, bukurinë dhe mundësitë e veta shprehëse. Heshtja botuese si refuzim moral. Një nga aspektet më domethënëse të biografisë së Ymer Llugaliut, është marrëdhënia e tij me botimin. Ai kishte filluar të shkruante dhe të botonte që në rininë e hershme.
Pra, nuk ishte një autor që e zbuloi krijimtarinë pas rënies së diktaturës. Përkundrazi, kishte një përvojë të hershme letrare dhe një formim të plotë intelektual. Megjithatë, sipas dëshmive biografike për jetën e tij, gjatë regjimit komunist në Shqipëri, ai nuk botoi asnjë varg poetik. Kjo heshtje ka një rëndësi të veçantë. Ajo nuk ishte domosdoshmërisht mungesë krijimtarie.
Ishte, sipas rrëfimit për qëndrimin e tij, një refuzim për ta vënë talentin në shërbim të glorifikimit të një sistemi politik, që ai e konsideronte shtypës ndaj qytetarëve, veçanërisht ndaj shtresave të varfra dhe të shpronësuara. Këtu duhet bërë dallimi midis heshtjes së imponuar nga censura dhe heshtjes së zgjedhur si qëndrim moral.
Në jetën e Llugaliut këto dy rrethana mund të kenë vepruar njëkohësisht. Nga njëra anë, përndjekja politike kufizonte mundësitë reale të botimit. Nga ana tjetër, qëndrimi i tij ndaj krijimtarisë së orientuar ideologjikisht, përfaqësonte refuzimin për ta përdorur poezinë si instrument lavdërimi të pushtetit. Ky është një qëndrim me domethënie të thellë etike.
Sepse shkrimtari nuk përballet vetëm me pyetjen se çfarë duhet të shkruajë. Ai përballet edhe me pyetjen se çfarë nuk duhet të shkruajë kundër ndërgjegjes së vet. Në këtë kuptim, edhe heshtja mund të bëhet një formë e të shprehurit. Një autor që refuzon të shkruajë atë që nuk beson, mbron marrëdhënien e tij me të vërtetën.
Letërsia e burgut dhe mbijetesa e kujtesës
Poezitë e krijuara në kushtet e përndjekjes politike kanë një pozitë të veçantë në historinë e letërsisë. Ato mund të jenë njëkohësisht vepra artistike dhe dëshmi të një përvoje historike. Kjo vlen edhe për krijimtarinë e Ymer Llugaliut. Por poezia “NDERGJEGJE E NGRIME”, nuk duhet kufizuar vetëm në kategorinë e dokumentit historik.
Vlera e saj nuk qëndron thjesht në faktin se autori ishte i burgosur politik. Ajo që e bën veprën të rëndësishme është mënyra se si përvoja personale shndërrohet në strukturë poetike. Në fillim kemi dashurinë e mësuesit për nxënësit. Më pas shfaqet zhgënjimi. Vijon kritika e deformimit moral të shoqërisë. Pastaj vjen përvoja konkrete e burgimit. Në fund shfaqet simboli i shqipes që fluturon mbi mundësitë e dhunës. Kjo lëvizje e brendshme përfaqëson një kalim nga kujtimi personal drejt pohimit universal të lirisë.
Vepra nuk është thjesht rrëfim i vuajtjes. Është përpjekje për t’i dhënë vuajtjes një kuptim moral dhe filozofik. Në këtë aspekt, Llugaliu mund të studiohet në lidhje me traditën e letërsisë shqiptare të burgut dhe të qëndresës intelektuale, krahas autorëve që përjetuan censurën, përndjekjen dhe burgimin politik. Një krahasim i tillë nuk synon t’i barazojë krijuesit, por të identifikojë përvojat dhe temat që i lidhin: lirinë, ndërgjegjen, dinjitetin, vetminë dhe raportin e individit me pushtetin.
Nga burgjet komuniste te lëvizjet demokratike
Historia personale e Ymer Llugaliut, nuk përfundon me burgimin. Pas lirimit dhe ndryshimeve politike në Shqipëri, në fillim të viteve nëntëdhjetë, ai u përfshi në veprimtaritë dhe lëvizjet për demokraci dhe liri. Kjo përfshirje përbën një vazhdimësi të botëkuptimit të shprehur në poezinë e tij. Njeriu që kishte shkruar për ndërgjegjen e lirë kërkonte tani të kontribuonte edhe në jetën publike. Në vitin 1993, botoi përmbledhjen poetike “Luani i Prishtinës”.
Më pas vijoi me botime të tjera në fushën e letërsisë, historisë, gjuhësisë dhe publicistikës. Interesimi i tij për fonetikën, morfologjinë dhe sintaksën e shqipes dëshmon se, pavarësisht ndërprerjeve dhe vuajtjeve, ai nuk e kishte braktisur pasionin e hershëm për studimin e gjuhës.
Krijimtaria që për vite kishte mbetur e pabotuar nisi gradualisht të gjente rrugën drejt lexuesit. Në këtë proces, botimi i poezive të shkruara gjatë viteve të përndjekjes kishte edhe një funksion të rëndësishëm historik. Ai i kthente shoqërisë një zë që për shumë kohë ishte privuar nga mundësia e komunikimit të lirë publik.
Një dëshmi e guximit njerëzor: varrimi i Musine Kokalarit
Një episod me rëndësi të veçantë në jetën e Ymer Adem Llugaliut është pjesëmarrja e tij në varrimin e shkrimtares dhe disidentes Musine Kokalari, në Rrëshen, në gusht të vitit 1983. Kokalari ndërroi jetë më 13 gusht 1983; ceremonia e varrimit u zhvillua të nesërmen, më 14 gusht. Në një kohë kur frika dhe izolimi shoqëror rëndonin mbi njerëzit e përndjekur nga regjimi, prania e Llugaliut në këtë përcjellje përbënte një gjest solidariteti dhe dinjiteti njerëzor.
Ky fakt dokumentohet në dëshminë e Agim Harunit, pjesëmarrës në varrim, i cili e përmend shprehimisht Ymer Llugaliun mes të pranishmëve, së bashku me Gjergji Gjergon dhe një grup të vogël njerëzish të afërt me Musinenë. Ky episod i jetës së Llugaliut dëshmon se solidariteti me të përndjekurit nuk mbeti për të vetëm bindje, por u shpreh edhe përmes veprimit konkret.
(Burime për këtë episod: dëshmia e Agim Harunit, botuar nga Ndue Dedaj në Memorie.al dhe ribotuar në Gazeta Shqip; intervista me një pjesëmarrës në varrim, botuar në Dosja.al; Arif Ejupi, «Në kujtim të disidentit, studiuesit dhe poliglotit Ymer Adem Llugaliu», botuar në VOAL)./ Memorie.al
Vijon numrin e ardhshëm
