Nga Istref Haxhillari
Memorie.al / Brezi im e konsideron profesor Qani Çollakun, një fenomen që kaloi heshtazi, pa bujë e zhurmë, në jetën kulturore të qytetit të Pogradecit, mbushur me emra zulmëmëdhenj, si; Gjergj Pekmezi, Lazgush Poradeci, Mitrush Kuteli e, të tjerë. Por si ta shpjegojmë faktin që, ndonëse nuk la as gjë të shkruar, nuk botoi në shtypin e kohës asnjë shkrim, mbetet në mënyrë të padiskutueshme, figurë e konsoliduar e kulturës qytetare pogradecare?! Për t’iu përgjigjur kësaj pyetjeje, mendoj se mund të bëhet në miniaturë ky krahasim: Faik Konica është i njohur, jo aq për shkrimet e tij, që natyrisht kanë vlerën e tyre, po për faktin se solli në shqip, ashtu si i njohim ne sot, rilindësit e mëdhenj; Naim Frashërin, Çajupin e të tjerë.
Me të njëjtën mënyrë, Qaniu zbuloi përmes orëve të letërsisë, universin poetik të Lasgush Poradecit, mrekullinë e rrëfenjave të Kutelit, hapësirën e pa matë ruse të Dostojevskit, Çehovit, Gogolit e të tjerëve.
Ja si i bënte ai sfidë mediokritetit letrar të kohës:
Në antologjinë e letërsisë shqipe të gjimnazit tonë, Lasgush Poradeci përfaqësohej me tri poezi të përmbledhura në dy faqe, ndërsa një poet pa asnjë vlerë, përfaqësohej me dhjetë faqe dhe zhvillohej në katër orë mësimi, kundrejt një ore që zhvillohej poezia e Poradecit.
Por, falë profesorit të letërsisë, ky raport shndërrohej në pesë me zero, në kahun tjetër. Kështu e fillonte ai një orë mësimi të letërsisë: ”Perëndim i vagëlluar mbi Liqerin pa kufir/ Po përhapet dalëngadalë një pëlhurë si një hije… etj”
Duke recituar, mbante ritmin muzikal të vargut dhe, me sy të perënduar, krijonte një atmosferë qiellore, ku nuk ekzistonte asgjë përveç natyrës së mahnitshme të liqenit përrallor. Ne harroheshim duke e dëgjuar, na vinte keq kur mbaronte dhe habiteshim, se si nuk e paskëshim parë këtë bukuri, që e kishim aq pranë. Binte zilja dhe magjia mbaronte. Profesori kthehej në jetën reale si i trembur dhe na thoshte:
– “Hapni librat nga faqja kaq e deri aq, keni mësimin e ditës”. Kur fillonim të studionim, hapnim të parin librin e letërsisë ku me habi lexonim emrin e një tjetër poeti dhe të tjera poezi. Magjia ishte zhdukur, vargjet s’kishin gjëkundi muzikë brenda.
Profesor Qaniu, zbulonte universin poetik të Lasgushit, përpara një brezi të etur për dije që thithte me etje çdo varg magjik të shkruar prej tij. Nuk e dinim që poeti, me të cilën kishim rënë në dashuri, më shumë se vajzat e shkollës, ishte gjallë. Në mendjen tonë, identifikohej me qeniet mitologjike të jashtëzakonshme, që dinë të bëjnë magji dhe hipnotizojnë njerëzit.
Gjimnazi ynë kishte në atë kohë një trupë pedagogjike të kualifikuar dhe autoritare, me profesionistë të vërtetë. Bashkënxënësit e mi kujtojnë doemos me respekt e nostalgji, krahas Qaniut, edhe Petro Priftin, nga qyteti ynë, Dhanil Stefani e Gjergji Merlika, nga Korça, Theodhor Duni nga Tirana, Rruzhdi Cerloi, nga Durrësi.
I përmend me respekt për dijet që na dhanë dhe metodat që përdornin, dashurinë me të cilën na rrethonin dhe miqësinë, si të ishim shokët e tyre. Nga këndvështrimi i kohës së sotme, unë e kuptoj shumë mirë vështirësinë e tyre, përkundrejt presionit ideologjik të kohës. U kërkohej që çdo lëndë mësimore, të përshkohej nga filozofia dhe politika.
Dhe ata, ustallarë për matematikë, kimi, fizikë, letërsi, detyroheshin të gjenin pikat e kontaktit të disiplinave shkencore me këtë filozofi. Mundim, sa i vështirë, aq edhe i kotë e i pakuptimtë. Rezultante e tërë këtij mundimi, ishte një konformizëm i neveritshëm, po i domosdoshëm për të mbijetuar e punuar në arsim, prandaj ata i përshtateshin dosido mendimit teorik të kohës.
Këtë lloj konformizmi ishim të detyruar ta aplikonim të gjithë, në vitet e mëvonshme kur punuam në arsim si mësues, në të shumtën e rasteve pa e kuptuar absurdin që ai mbartte me vete.
Por Qani Çollaku qe gatuar nga tjetër brumë, ishte tjetër natyrë. Revolta e tij ndaj filozofisë së kohës, ishte krejt e natyrshme dhe e sinqertë, e argumentuar me një qartësi të admirueshme. Arsyetimi buronte nga krejt qenia e tij, i pastër e i thjeshtë, pa asnjë paragjykim, si prej fëmije.
Në mbledhjen e radhës së këshillit pedagogjik të gjimnazit, u mbajt një raport, thelbi i të cilit ishte që i gjithë procesi mësimor, të përshkohej nga filozofia dhe mendimi politik i ditës. Mësuesit duhet të dilnin mbi tekstet që konsideroheshin të vjetruara. Në këtë forum merrnin pjesë, përveç mësuesve, edhe përfaqësues nga nxënësit dhe komuniteti i prindërve.
Duke gjykuar nga pozitat e sotme, nuk ka asnjë dyshim se tekstet, ndonëse përkthime të mirëfillta nga rusishtja, të aplikuar për qindra vjet në gjimnazet ruse, ishin shumë më të mira, se ato që u revolucionarizuan më vonë, reformë pas reforme, madje edhe me ato që përdoren sot, kur mungon censura.
Krahasoj një libër të fizikës se asaj kohe me atë që përdorim sot dhe habitem si nuk e kuptojnë ata që e kanë në dorë këtë punë, ndryshimin absurd në kahen negative, të këtyre teksteve?
Diskutimet ishin në të njëjtën frymë (kujt ia mbante të thoshte të kundërtën), të njëtrajtshme, pa ngjyrë, argumente të sforcuara, për të qenë në rregull me sfondin ideologjik. Qaniu ishte ulur në bankën e fundit bashkë me mua, (përfaqësues i klasës së tretë C, ku ishte mësues kujdestar).
Nga qëndrimi, lëvizjet, tiku nervor i vazhdueshëm që i shtohej në raste nervozizmi, kuptohej qartazi revolta e brendshme. Kur njëri nga mësuesit, që ai e vlerësonte për gjykimet racionale dhe personalitetin, e mori fjalën dhe po fliste në të njëjtën frekuencë që diktonte mbledhja, Qaniu u ngrit me vrull, pa marrë leje, i preu fjalën kolegut (kjo ishte krejt jashtë kulturës së tij).
– “Kolegë të nderuar, – tha, – unë mendoj se e kemi për detyrë t’u mësojmë këtyre nxënësve më së pari matematikë, letërsi, kimi, fizikë dhe, pasi të formojnë personalitetin e tyre, le të bëhen po të duan edhe komunistë”.
Doli nga klasa me hap të nxituar, pa thënë asnjë fjale. Mbledhja u prish. Fjalët e tij, rrufe në qiell të hapur lanë pas habi, pështjellim, kundërshti po edhe miratim të heshtur nga shumica e profesorëve të shkollës.
Atëherë ne nuk kuptonim shumë gjëra, po koha tregoi se ato fjalë ishin prologu i kalvarit të vuajtjeve pa fund të atij njeriu, që për ne ishte dhe mbetet model i thjeshtësisë, inteligjencës, erudicionit dhe i një personaliteti të jashtëzakonshëm. Memorie.al
