Nga Xhevdet Shehu
Pjesa e dytë
Memorie.al / Përkthyesi i mirënjohur Myfit Mushi së bashku me dy të tjerë, ka qenë përkthyesi zyrtar i delegacionit të PPSH-së të kryesuar nga Enver Hoxha në mbledhjen e 81 partive komuniste në Moskë në vitin 1960. Dhe nga ajo mbledhje aq e rëndësishme për kohën, ai mund të tregojë pambarimisht. Por, ndonëse në moshë të thyer, ai kujton me një kthjelltësi të admirueshme gjithçka rreth një takimi tjetër në Kinë…! Në gusht të vitit 1967, pikërisht në kulmin e Revolucionit Kulturor kinez, dy përkthyesit shqiptarë ftohen papritur në një takim të fshehtë me kryetarin e Partisë Komuniste të Kinës, Mao Ce Dun, në një rajon të fshehtë të Kinës Jugore, pranë Shangait, ku ai jetonte larg zhurmës së Pekinit.
Z. Mushi, a tregoi Mao-ja ndonjë interes për Shqipërinë në vazhdim të takimit me të?
– Po. Në vazhdim të bisedës, ne i shpjeguam që ishim dërguar në Pekin me porosi të Enver Hoxhës, për të botuar në gjuhën shqipe librin me citatet e Maos.
“Ç’ju duhen juve citatet e mia?” – pyeti për habinë tonë Mao Ce Duni.
“Ato kanë vlerë të madhe për vendin tonë”, – iu përgjigja unë.
“E ç’vlerë mund të kenë për popullin shqiptar citatet e mia, të cilat bazohen mbi jetën, praktikën dhe kushtet e Kinës? Për ju ato s’kanë asnjë vlerë”, – replikoi ai.
– Si reaguat ju kur dëgjuat këto fjalë të Maos?
– Mund të imagjinohet habia dhe situata e vështirë që krijoi një reagim i tillë i paparashikuar te ne. Për një çast menduam se po na hidhej poshtë, po na shkonte kot gjithë ajo punë disamujore dhe vendosa ta “mbroj” edhe një herë mendimin tim.
“Partia jonë u jep shumë rëndësi atyre, – shtova unë, – për to është interesuar personalisht shoku Enver. Madje mund t’ju them që fillimisht se tirazhi i tyre qe caktuar në 20 mijë kopje, por ditët e fundit, me sugjerimin tonë, Tirana kërkoi që ky tirazh të rritet deri në 100 mijë ekzemplarë dhe kjo për shkak të interesit që ato paraqesin edhe për Shqipërinë”.
“Po jua them haptas, – vijoi Maoja pas përgjigjes time, – unë kam dhënë porosi të prerë, të mos botohen as në Kinë citate nga fjalimet e mia, por të botohen citate të zgjedhura nga veprat e Marksit, Engelsit dhe Leninit, mirëpo këta, – ja ku është shoku Jao Ven Juan, – këta nuk i kanë zbatuar porositë e mia”.
Ai i hodhi një vështrim qortues Jaos, i cili, i ndodhur ngushtë, nuk e hapi fare gojën. Por pas kësaj Maoja bëri një pauzë të gjatë dhe tha: “Enver Hoxha duhet përmendur kurdoherë si marksist-leninist i madh”, – duke vijuar të fliste me respekt për të, për rolin e tij në drejtimin e vendit gjatë dhe pas Luftës.
Takimi interesant dhe i papritur me Mao Ce Dunin mbaroi. Vetë Maoja na përcolli deri te makina. Kjo përballje 90-minutëshe me të, na la përshtypjet më të mira për këtë udhëheqës të njohur dhe personalitet të madh, që respektohej dhe adhurohej nga i gjithë populli i tij.
– Po më tej, si rrodhën ngjarjet? A pati ndonjë jehonë rreth atij takimi?
– Pas disa ditësh u kthyem në Pekin. E para gjë që bëra ishte zbardhja (hedhja në letër) e shënimeve stenografike që kisha mbajtur gjatë takimit me Mao Ce Dunin, të cilat ambasada jonë ia nisi urgjentisht Tiranës. Më vonë ato u shfrytëzuan në njërin nga librat e Enver Hoxhës.
Tani, pasi kanë kaluar afro 47 vjet, e kam të pamundur t’i deshifroj ato mesazhe të asaj bisede të gjatë, për të plotësuar dhe saktësuar këtë pjesë të kujtimeve, të cilat në tërësi janë të sakta, por ende jo të plota…!
Gjithsesi, mund t’ju them se të nesërmen, pas mbërritjes në Pekin, na njoftuan se Kan Sheni, njëri ndër udhëheqësit kryesorë të Revolucionit Kulturor, kishte kërkuar një takim urgjent me ne. Na habiti kjo kërkesë para largimit për në atdhe. Madje u shqetësuam pak se mos na bënin ndonjë shtyrje tjetër të qëndrimit në Kinë, siç kishte ndodhur një muaj më parë.
Takimi u mbajt në Shtëpinë e Mbledhjeve Popullore. Aty ishin të pranishëm edhe ambasadori shqiptar në Pekin, Vasil Nathanaili. Kan Sheni shfrytëzoi rastin për t’i kërkuar ndjesë atij për faktin që nuk u ftua në takimin tonë me Maon, duke shpjeguar se ishte thjesht një keqkuptim. Pavarësisht nga kjo, të gjithë e kishim të qartë arsyen: fshehtësia e vendndodhjes së Mao Ce Dunit.
Dhe në fakt Sheni na tha në mirëbesim se vendin ku ndodhej Maoja e dinin vetëm anëtarët e Byrosë Politike: “Në lidhje me këtë, ruhet fshehtësia më e madhe”, – na tha ai. Më pas Sheni hyri në temë, duke m’u drejtuar mua: “Gjatë takimit me kryetarin Mao, ju keni mbajtur shënime të hollësishme. Gjatë bisedës me ju, kryetari shtjelloi gjerë detyrat dhe rrugët e mëtejshme të zhvillimit të Revolucionit Kulturor, strategjinë dhe taktikën e tij.
Mendimet e Maoxhusë lidhur me Revolucionin kanë rëndësi të jashtëzakonshme për Partinë dhe popullin kinez. Ne duhet të njohim udhëheqjen e Partisë me to dhe t’i zbërthejmë ato. Prandaj, ju lutem, të më jepni një kopje të shënimeve tuaja.
Besoj se e dini që ai nganjëherë mendimet e reja për probleme të ndryshme të rëndësishme, i shfaq në takime me personalitete që takon. Kështu ndodhi edhe këtë radhë, por as Juan Ven Juani, as Fani, nuk kanë mbajtur shënime. Ja përse ju lutem të më jepni një kopje të shënimeve tuaja”.
I premtova t’ia plotësoj kërkesën brenda ditës dhe ashtu bëra. Kan Sheni tha se është një fakt shumë kuptimplotë që udhëheqja e Partisë Komuniste të Kinës, si dhe ajo shtetërore, do t’i marrë udhëzimet e reja shumë të rëndësishme të kryetarit Mao nëpërmjet një shoku shqiptar. U ndamë me Kanin pas urimeve të ndërsjella.
– Mund të tregoni për kthimin tuaj në atdhe?
– Takimi me Kan Shenin shënoi dhe fundin e misionit tonë në Kinë. Më 22 gusht ne u nisëm për në Tiranë. Disa orë pas nisjes nga Pekini, dëgjojmë të transmetohet nga qendra e zërit në avion një komunikatë. Shihnim vëmendjen e madhe të njerëzve që dëgjonin në heshtje, por s’po kuptonim asgjë. Do ta merrnim vesh përmbajtjen e komunikatës pak minuta më vonë, kur një stjuardesë hyri me një vandak gazetash “Zhenmin Zhibao”, të cilat filloi t’ua shpërndajë udhëtarëve.
Në mes të faqes së parë ishte vendosur një foto e madhe nga takimi i kryetarit Mao Ce Dun “me dy specialistë shqiptarë”. Sipas komunikatës, takimi, që kaloi “në një atmosferë të përzemërt”, ishte bërë ditën e djeshme, pra më 21 gusht, në Pekin.
Në fakt, siç e shpjegova më lart, takimi ynë u zhvillua në Shangai më 16 gusht. Me sa duket edhe kjo qe e kuptueshme për situatën e asaj kohe në Kinë, ku ruajtja e sekretit në lidhje me vendndodhjen e Maos ishte një preokupim kryesor i qeverisë kineze.
Një grua kineze, e ulur pranë meje, duke parë foton në faqen e parë të gazetës, thirri me të madhe: “Nidi!” (“Ju”?, në gjuhën kineze.) “Te” (“Po”), – iu përgjigja unë. Në atë çast shumë të tjerë aty rrotull erdhën të më shikojnë plot kureshtje dhe të më prekin kush dorën, kush supet. A thua se ishim njerëz të një specieje tjetër.
Kolegu im, Vangjeli, ishte ulur në radhët e para dhe nuk u dje, nuk ra fare në sy. Por shumë shpejt fjalët u përhapën në avion dhe të dy u bëmë objekt vështrimesh dashamirëse, kurse fqinja ime filloi të më flasë anglisht, gjuhë të cilën, për fat të keq, nuk e kuptoja.
Ajo që kuptova nga ky episod kurioz ishte se kinezët kishin muaj pa marrë njoftime mbi gjendjen shëndetësore dhe vendndodhjen e udhëheqësit të tyre të admiruar. Një gjë që s’mund të mos i habiste dy europianë që jetonin atë situatë aq specifike dhe të papërsëritshme në Kinën e Revolucionit Kulturor. / Memorie.al
