Nga DASHNOR KALOÇI
Pjesa e pestë
Memorie.al /Edhe pse ishte udhëheqësi kryesor i Shqipërisë komuniste për 40 vite me radhë, duke e qeverisur me dorë të hekurt vendin e tij nga 1945-sa, deri kur vdiq në 11 prillin e ’85-ës, por edhe pas vdekjes së tij e, deri në shembjen e regjimit komunist në fillimin e vitit 1991, nuk u botua kurrë një biografi zyrtare e plotë për Enver Hoxhën, ndonëse vetë ai la të shkruar një seri veprash me rreth 80 vëllime. Madje as pas viteve ’90-të e deri më sot, nuk është botuar ende një biografi për ish-diktatorin komunist Enver Hoxha, e cila të jetë e bazuar mbi dokumente arkivore që të hedhin dritë mbi origjinën e hershme të familjes, me pemën gjenealogjike të saj, si dhe një jetëshkrim të tij, nga dita që lindi e, deri kur vdiq…! Kjo me sa duket, edhe për faktin se gjatë gjithë jetës së tij, ka pasur shumë dritë hije, madje shumë njolla të errtë, të cilat bënë që ai vetë të mos jepte kurrë miratimin për botimin e një biografie të tij në një libër të veçantë, edhe pse ato biografi kanë ekzistuar në të vërtetë. Madje tre të tilla dhe me autorë të ndryshëm, të cilat gjenden edhe sot në fondin personal të Enver Hoxhës, në Arkivin Qendror të Shtetit në Tiranë.
Biografia e parë zyrtare e Enver Hoxhës, u bë publike në vitin 1946, në kuadrin e “popullarizimit” të figurës së tij, si “udhëheqësi kryesor dhe sekretar i parë i Partisë Komuniste të Shqipërisë, komandant i përgjithshëm i Ushtrisë Nacional-çlirimtare me gradën gjeneral-kolonel, kryetar i kryesisë së Frontit Demokratik të Shqipërisë, kryeministër i qeverisë shqiptare, ministër i Mbrojtjes Popullore dhe ministër i Punëve të Jashtme”. Siç shihet dhe në faksimilet përkatëse bashkangjitur këtij shkrimi, kjo biografi e cila është një libërth i vogël me 58 faqe, botuar në Shtypshkronjën “Rinia” (ish-shtypshkronja “Gutenberg”) në fletën e parë (pas kopertinës ngjyrë vishnje të errët dhe fotos së Enver Hoxhës me uniformën ushtarake të gjeneralit e medaljet në gjoks), ka të shkruar me gërma kapitale: “ENVER HOXHA, NJË BIOGRAFI E SHKURTËR”. Ajo biografi e parë zyrtare e Enver Hoxhës, u përgatit për botim nga punonjësit sektorit të Agjit-Propit (Agjitacion e Propagandës) pranë aparatit të Komitetit Qendror të PPSH-së, por në të vërtetë hartuesi dhe autori i saj, ishte kapiteni i parë, Ndreçi Plasari, emri i të cilit nuk figuron në librin në fjalë, por gjendet i shkruar me shkrimin e tij në fletën e parë të materialit të daktilografuar që u dërgua për shtyp.
Libri, apo më saktë broshura “ENVER HOXHA, NJË BIOGRAFI E SHKURTËR”, fillon me një përshkrim të qytetit të Gjirokastrës ku lindi Enveri më 16 tetor 1908 dhe vazhdon me disa paragrafë mbi historinë e familjes Hoxha, (gjë e cila zë vetëm dy faqet e para), ndërsa e gjithë pjesa tjetër i kushtohet rolit të tij (Enverit) gjatë periudhës së “Luftës Antifashiste Nacional-çlirimtare” me disa nga ngjarjet kryesore të saj, (themelimi i PKSH-së, Konferenca e Pezës, Mbledhja e Labinotit dhe krijimi i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Nacionalçlirimtare më 10 korrik 1943, Marrëveshja e Mukjes, Kongresi i Përmetit etj.), duke përfunduar me 11 janar 1946, me ngjarjen e shpalljes së Republikës. As sot nuk dihet me saktësi, se përse ajo broshurë me biografinë e parë zyrtare të Enver Hoxhës (ku mungon pothuajse fare një jetëshkrim i tij për periudhën e Monarkisë së Zogut), e cila e gloriofikon figurën dhe rolin e tij, (apo familjes Hoxha), që nga periudha e fëmijërisë, e deri në atë kohë që u botua, u hoq menjëherë nga qarkullimi, (thuhet pas dy-tre muajsh) dhe nuk u përdor kurrë më as për referenca, në libra, albume, apo dhe vepra të tjera kushtuar figurës së tij.
Sepse që nga ajo kohë e më pas, Enver Hoxha filloi eliminimin e bashkëpunëtorëve të ngushtë të tij, (anëtarë të Byrosë Politike, ministra, deputetë, etj.), duke i burgosur, internuar apo ekzekutuar dhe libri në fjalë më biografinë e tij, nuk mund të qarkullonte më me emrat e “armiqve të popullit”. Biografia e dytë për Enver Hoxhën, u shkrua në vitin 1950 (15.VI.1950) dhe ajo ka për autor Misto Treskën, njeri i afërt dhe shumë i besuar i Enver Hoxhës, që nga periudha e Liceut francez të Korçës dhe Grupit Komunist të atij qyteti ku ai ishte anëtar, i cili gjatë periudhës së Luftës ishte komisar politik i Batalionit partizan “Reshit Çollaku” dhe pas vitit 1944, u gradua major, duke u caktuar si prokuror dhe anëtar i trupit gjykues në Gjyqin Special të vitit 1945, i cili dënoi me vdekje ish-kryeministrin Maliq Bushati dhe anëtarët e Regjencës, Lef Nosi e Patër Anton Harapi..
Ashtu si dhe biografia e shkruar nga Ndreçi Plasari në vitin 1946, edhe ajo e Misto Treskës, e cila ka 238 faqe me shkrim dore dhe të njëjtin titull (“Enver Hoxha, një biografi e shkurtër”), e glorifikon jashtë mase figurën dhe rolin e Enver Hoxhës, në të gjitha periudhat kohore që trajtohen aty. Ndoshta kjo ka qenë edhe arsyeja kryesore që ajo biografi e shkruar prej Misto Treskës për Enver Hoxhën, jo vetëm që nuk u botua kurrë, por as nuk u daktilografua me makinë shkrimi, si biografia e vitit 1946 e Ndreç Plasarit, apo dhe tjetra që u shkrua më pas. Po kështu, nuk dihet me saktësi nëse ky “shërbim” që i bëri Misto Treska udhëheqësit kryesor të Shqipërisë, Enver Hoxhës (me të cilin kishte njohje edhe nga periudha e studimeve në Francë), ndikoi në karrierën e tij të mëvonshme, ku ai shërbeu si jurist, përkthyes, autor librash, diplomat, ambasador i Shqipërisë në Francë, Belgjikë etj., si dhe kryetar i Komitetit për Marrëdhënie Miqësore dhe Kulturore me Botën e Jashtme, ku dhe doli në pension në vitin 1981.
Po kështu e njëjta gjë edhe për profesor Ndreçi Plasarin, historian dhe studiues i cili gjatë regjimit komunist mbajti poste të rëndësishme akademike e politike, duke qenë për një kohë të gjatë edhe nëndrejtor i Institutit të Studimeve Marksiste-Leniniste në Tiranë, i drejtuar nga Nexhmije Hoxha. Në ato detyra, profesor Plasari shërbeu deri në vitin 1982, kur u godit nga Partia, i akuzuar si “njeri i Mehmet Shehut, që ishte dërguar prej tij deri në arkivat britanike për të fryrë kultin e tij (Mehmetit) dhe kishte fshehur dokumentet që vërtetonin se Mehmet Shehu kishte qenë agjent i Inteligjent Servisit”! Biografia e tretë për Enver Hoxhën, u shkrua në vitin 1969 dhe ajo ka për autor Aqif Selfon, shok i ngushtë i fëmijërisë dhe rinisë me Enverin dhe fqinj i tij në qytetin e Gjirokastrës e, më pas në Liceun francez të Korçës, ku studiuan së bashku dhe Selfo shërbeu për disa kohë edhe si kujdestar konvikti pranë atij liceu. Në faqen e parë të asaj biografie, shkruhet; “Kujtime nga jeta e familjes Hoxha, origjina e saj dhe një jetëshkrim i shokut Enver Hoxha, për periudhën 1908-1930 dhe 1931-1939, 6.1.1969, nga Aqif Selfo”.
Ajo biografi, apo më saktë një jetëshkrim, siç e ka titulluar vetë autori i saj, (ka 124 faqe me shkrim dore, ndërsa të daktilografuara 82 faqe), ashtu si dhe ato të Ndreçi Plasarit dhe Misto Treskës, nga fillimi në fund, e glorifikon figurën dhe rolin e Enver Hoxhës, madje me shtrembërime dhe falsifikime të ngjarjeve dhe fakteve historike. (Si p.sh., në fq. 46 të kujtimeve të tij, Aqif Selfo midis të tjerash shkruan se: “Enveri u nis për në Belgjikë, u vendos në Bruksel dhe filloi detyrën e sekretarit të Konsullatës. Ai qëndroi këtu pjesërisht në vitin 1934, tërë vitin 1935 dhe pjesërisht në vitin 1936. Krahas detyrës së sekretarit të Konsullatës shqiptare në Bruksel, Enveri vazhdoi edhe studimet në fakultetin juridik dhe dha provimet e vitit të dytë”. Ndërsa në një dokument tjetër arkivor që ndodhet po në fondin e personal të Enver Hoxhës, diplomati shqiptar Nos Qosja që shërbente në ambasadën tonë në Paris, midis të tjerash shkruan: “Gjatë vizitës time në Belgjikë me shokun Harrilla Kola, ne shkuam në Universitetin e Brukselit (Fakulteti i Drejtësisë) dhe pyetëm e konstatuam: Shoku Enver është regjistruar në Fakultetin e Drejtësisë për vitin akademik 1934-1935. Në arkivin e atij fakulteti, ekziston kartela me këto të dhëna;
HOXHA Enver
Viti akademik 1934-1935
Datëlindja; 3 tetor 1908 (Gjirokastër)
Numri i regjistrit; 2821
Adresa e tij; “Legation d’Albania 155 Rue de la Loi, Bruksel”.
Kartela është e bardhë, nuk figuron që të ketë dhënë ndonjë provim”.
Paris, 22 shkurt 1969 Nos Qosja
Nga sa thuhet edhe tek dokumenti arkivor në fjalë, (i cili kondicion me periudhën kur është shkruar dhe biografia e Enverit nga Aqif Selfo), rezulton se Enver Hoxha nuk ka dhënë asnjë provim në Fakultetin e Drejtësisë së Brukselit, gjë e cila hedh poshtë atë që shkruan Aqif Selfo, se “Enveri dha provimet e vitit të dytë”! Ndoshta kjo ka qenë edhe arsyeja kryesore, që ato “Kujtime” nuk u botuan kurrë si libër, pasi në periudhën që u shkruan, jetonin ende shumë nga shokët dhe bashkëmoshatarët e Enverit dhe Selfos, (në burgjet politike apo të lire), si nga periudha e fëmijërisë së tyre në qytetin e Gjirokastrës, ajo e Liceut të Korçës, apo dhe studimeve në Francë. Por edhe pse ato “Kujtime” nuk e panë kurrë dritën e botimit, me shumë gjasa i shërbyen autorit të tyre Aqif Selfo, si një mburojë për një jetë të qetë (ai punoi si mësues në Tiranë në gjimnazin “Qemal Stafa”, deri sa doli në pension), ndryshe nga dy kushërinjtë e tij, Riza dhe Syrja Selfo, të cilët Enveri i arrestoi dhe i pushkatoi, edhe pse ata e gjithë familja Selfo, e kishin ndihmuar me të holla, gjatë periudhës së Luftës, 1939-1944.
Mbi bazën e këtyre tre biografive, në vitin 1978, u botua një libër apo më saktë një tip broshurë me titull: “Enver Hoxha, udhëheqës i dashur i popullit shqiptar”- (Material për biseda, me rastin e 70 vjetorit të lindjes), ku në faqen e parë pas kopertinës, shkruhet: “Përgatitur nga sektori i edukimit marksist-leninist, pranë K.Q. të PPSH. – Në ndihmë të agjitatorëve dhe të propagandistëve”. Libri në fjalë është botuar nga Shtëpia Botuese “8-Nëntori” në Shtypshkronjën “Mihal Duri” në Tiranë. Fakti që këto tre biografitë e Enver Hoxhës ndodhen në fondin e tij personal, madje dhe me ndërhyrje e korrigjime nga persona të tjerë, në mos janë bërë me porosinë e tij, me shumë gjasa janë shkruar me miratimin e Enverit. Gjithsesi këto mbeten në kuadrin e hipotezave ku ka vend për të investiguar më gjatë, por në këtë shkrim po publikojmë fillimisht biografinë e Enver Hoxhës, e cila është shkruar nga Aqif Selfo, e cila publikohet për herë të parë dhe me faksimilet përkatëse në disa numra, nga Memorie.al.
DOKUMENTI ARKIVOR I NXJERRË NGA FONDI PERSONAL I ENVER HOXHËS QË NDODHET NË ARKIVIN QENDROR TË SHTETIT, ME KUJTIMET E SHKRUARA NGA AQIF SELFO, MBI ORIGJINËN E FAMILJES HOXHA DHE NJË JETËSHKRIM TË ENVER HOXHËS
Kujtime nga jeta e familjes Hoxha, origjina e saj, dhe jetëshkrimi i shokut Enver Hoxha për periudhën 1908–1930
dhe 1931 – 1939
Nga Aqif Selfo
6.1.1969
Vrulli djaloshar i anëtarëve të shoqërisë, shumica e të cilëve ishin nën moshën 15 vjeç, i dha një hov të paparë ndonjë herë aktivitetit kultural në Gjirokastër. Brenda një kohe të shkurtër u pregatit komedia “Lojnat e studentit”. Kjo pjesë u shfaq për publikun më 24 gusht 1924 në sallën e liceut. Të nesërmen po kjo komedi u shfaq edhe për gratë. Komedia “Imazhi” pati sukses të madh. Por ajo që bëri përshtypje dhe gëzim të madh ishte shfaqja e saj për gratë: për herën e parë gratë gjirokastrite panë një pjesë teatrale të pregatitur dhe të lojtur prej djemve të tyre. Ndërmjet aktorëve ishte edhe Enveri, në këtë pjesë ai lunte rolin e karrocierit (në muzeun Nacional-Çlirimtar të ish Qarkut të Gjirokastrës, gjendet fotografia e pjesëmarrësit të kësaj shfaqje, në fotografi Enveri gjendet në të djathtë në plan të parë). Të ardhurat e para të shfaqeve u përdorën për marrjen me qira të një lokali ku u caktua selia e shoqërisë, për pajisjen e lokalit me orenditë e nevojshme dhe për krijimin e një biblioteke të pasur, për atë kohë, me libra e revista shqipe si dhe me libra në gjuhë të huaj.
Por qëllimi kryesor i shoqërisë ishte që të mblidheshin të holla për ngritjen e statuit të Çerçis Topullit. Veçori dalluese e të gjithë anëtarëve të shoqërisë ishte mobilizimi i madh për kryerjen e detyrave të tyre : për pregatitjen më së miri të orkestrës (mandolinatës) dhe veçanërisht të pjesëve teatrale. Lojtarët e grupit teatral jo vetëm që pregatiteshin në rolet e tyre dhe mernin pjesë rregullisht në provat por edhe punonin pa u lodhur në ngritjen e skenës dhe në pajisjen e saj sipas rastit. Nga punët e shumta ata nuk shkonin shpesh herë as në shtëpitë e tyre për të ngrënë drekë ose darkë por mernin me vete ç’tu ndodhej dhe hanin aty. Shpesh herë qëndronin natën vonë ose e gdhinin në sallën e liceut ku përgatitej skena duke marrë vetëm nga një sy gjumë. Ndër ta dalloheshin Enver Hoxha, Selami Xhaxhiu, Reshat Toto, Elmas Konjari, Fane Rodi, Nuri Drrasa etj. Një ndihmë të pa kursyer, në këto përgatitje teatrale, ka dhënë edhe Dine Qadhimi, i cili, megjithëse ishte shëndet lig dhe me të ardhura të vogla (ai merresh me profesionin e fotografit), linte punën e tij dhe ndodhej gjithnjë pranë grupit teatral. Ai ishte regjisori i shoqërisë.
Me punën e tij të madhe dhe painteres ai fitoi dashurinë dhe respektin e gjithëve. Një veçori tjetër dalluese ishte edhe pjekuria e tyre. Mbledhjet e përgjithshme zhvilloheshin me seriozitetin më të madh. Në këto mbledhje diskutoheshin çështje të ndryshme si mbarëvajtja e shoqërisë, gjendja financiare e saj, disiplina, rregulli etj. Diskutimet e anëtarëve ishin të gjalla, të shumta dhe të drejta. Një nga mbledhjet e përgjithëshme, gjatë kohës së pregatitjes së shfaqjes së parë teatrale, doli diçka e pa pritur për shumicën dërmuese të anëtarëve. Në këtë mbledhje një grup i vogël anëtarësh bënë disa vërejtje kundër kryesisë së shoqërisë. Kryesia e shoqërisë (kryesia përbëhej nga kryetari i shoqërisë Aqif Selfo, nga nënkryetari Naxhi Totozani dhe nga sekretari Elmas Konjari), kishte marrë disa masa për mbarëvajtjen e punës si ndalimin e antarëve, që nuk bënin pjesë në një grup të dhënë, të hynin në dhomat ku bëheshin stërvitjet e mandolinatës, të provave të pjesës teatrale që përgatitej për shfaqje ose të mbledhjeve që bënin grupet e veçanta të punës për disku-timin e aktivitetit kultural të grupit etj.
Këto masa, për këtë grup të vogël, quheshin të rrepta dhe të pa drejta. Në këtë mbledhje të përgjithshme, pasi mori fund rendi i ditës, një nga anëtarët e këtij grupi të vogël kërkoi lejen për të folur. Leja iu dha menjëherë. Ai kërkoi që masat që janë marrë nga kryesia e shoqërisë ishin pa vend, cenonin lirinë e anëtarëve dhe pengonin mbarëvajtjen e shoqërisë. Ai kërkoi heqjen e këtyre masave me një herë dhe zëvendësimin e kryesisë së shoqërisë me një kryesi të re. Ky propozim shkaktoi një habi dhe shqetësim të madh ndër-mjet shumicës së anëtarëve, po me një herë gjendja u sqarua. Kryesia nga ana e saj tregoi arsyet dhe qëllimin e mirë të këtyre masave. Por pjesëmarrja e madhe e anëtarëve të shoqërisë në diskutimin e kësaj çështjeje i dha mbledhjes një gjallëri të madhe. Një nga diskutimet më të goditura dhe të drejtë ishte diskutimi i Enverit. Enveri i cilësoi këto vërejtje si vogëlsira, keqbërëse dhe që kishin për qëllim jo ecjen përpara të shoqërisë por dobësimin dhe shkatërrimin e saj. Në diskutimin e tij ai vuri në dukje se për-parimet që ishin arritur në një kohë të shkurtër, ishin jo vetëm puna e madhe dhe e pa kursyer e të gjithë anëtarëve pa përjashtim por edhe fryt i masave që janë marrë për mbarëvajtjen e punës, e kundërta do ta shpinte shoqërinë në një gjendje kaotike dhe drejt shkatërrimit të plotë të saj.
Qëndrimi i drejtë i Enverit dhe i anëtarëve të tjerë të shoqërisë ndaj kësaj çështjeje i bindi të gjithë anëtarët pa përjashtim duke përfshirë edhe atë grup të vogël për heqjen dorë nga vogëlsirat dhe për të shumuar fuqitë për mbarëvajtjen e shoqërisë. Kështu që, pas kësaj mbledhje, shoqëria doli më kompakte: shfaqja e parë dhe aktivitetet e tjera kulturale të mëpastajshme arritën suksese të dukshme. Pra pushimet verore të vitit 1924 u mbyllën për anëtarët e shoqërisë dhe për shoqërinë me suksese të mëdha në të gjitha aktivitetet kulturale. Pas pushimeve një pjesë e anëtarëve të shoqërisë u largua nga Gjirokastra për të vazhduar mësimet në shkollat e mesme të vendit, kurse pjesa tjetër nxënës të liceut të Gjirokastrës edhe ata filluan mësimet, për vitin shkollor 1924-1925, në shkollën e tyre. Në këtë periudhë shoqëria u drejtua nga vetë nxënësit e liceut të Gjirokastrës: Elmas Konjari, Enver Hoxha etj. Por kjo periudhë, fundi i vitit 1924, si për mbarë vendin ashtu edhe për “Shoqërinë student “ishte e ngarkuar me ngjarje shumë të rënda: përgatitja dhe vendosja e diktaturës së Zogut.
Nxënësit e liceut të Gjirokastrës, si gjithë nxënësit e shkollave të mesme dhe të rinisë së Shqipërisë, në ato ditët e dhjetorit 1924, me djaloshin 16 vjeçar Enver Hoxha shpërthyen në demonstrata dhe kërkonin armë për të luftuar kundër kthimit të Zogut, pati sukses të madh. Por ajo që bëri përshtypje dhe gëzim të madh ishte shfaqja e saj për gratë : për herën e parë gratë gjirokastrite panë një pjesë teatrale të pregatitur dhe të lojtur prej djemve të tyre. Ndërmjet aktorëve ishte edhe Enveri, në këtë pjesë ai lunte rolin e karrocierit (në muzeun Nacional Çlirimtar të ish qarkut të Gjirokastrës gjendet fotografia e pjesëmarrësit të kësaj shfaqje, në foto-grafi Enveri gjendet në të djathtë në plan të parë). Të ardhurat e para të shfaqeve u përdorën për marrjen me qira të një lokali ku u caktua selia e shoqërisë, për pajisjen e lokalit me orenditë e nevojshme dhe për krijimin e një biblioteke të pasur, për atë kohë, me libra e revista shqipe si dhe me libra në gjuhë të huaj. Por qëllimi kryesor i shoqërisë ishte që të mblidheshin të holla për ngritjen e statujës së Çerçis Topullit. Veçori dalluese e të gjithë anëtarëve të shoqërisë ishte mobilizimi i madh për kryerjen e detyrave të tyre : për pregatitjen më së miri të orkestrës (mandolinatës) dhe veçanërisht të pjesëve teatrale.
Lojtarët e grupit teatral jo vetëm që përgatiteshin në rolet e tyre dhe mernin pjesë rregullisht në provat por edhe punonin pa u lodhur në ngritjen e skenës dhe në pajisjen e saj sipas rastit. Nga punët e shumta ata nuk shkonin shpesh herë as në shtëpitë e tyre për të ngrënë drekë ose darkë por mernin me vete ç’tu ndodhej dhe hanin aty. Shpesh herë qëndronin natën vonë ose e gdhinin në sallën e liceut ku përgatitej skena duke marrë vetëm nga një sy gjumë. Ndër ta dalloheshin Enver Hoxha, Selami Xhaxhi, Reshat Toto, Elmas Konjari, Fane Rodi, Nuri Drasa etj. Një ndihmë të pa kursyer, në këto përgatitje teatrale, ka dhënë edhe Dine Qadhimi. Dine Qadhimi, megjithëse ishte shëndet lig dhe me të ardhura të vogla (ai merresh me profesionin e fotografit), linte punën e tij dhe ndodhej gjithnjë pranë grupit teatral. Ai ishte regjisori i shoqërisë. Me punën e tij të madhe dhe painteres ai fitoi dashurinë dhe respektin e gjithëve.
Një veçori tjetër dalluese ishte edhe pjekuria e tyre. Mbledhjet e përgjithshme zhvilloheshin me seriozitetin më të madh. Në këto mbledhje diskutoheshin çështje të ndryshme si mbarëvajtja e shoqërisë, gjendja financiare e saj, disiplina, rregulli etj. Diskutimet e anëtarëve ishin të gjalla, të shumta dhe të drejta. Një nga mbledhjet e përgjithshme, gjatë kohës së pregatitjes së shfaqjes së parë teatrale, doli diçka e pa pritur për shumicën dërmuese të anëtarëve. Në këtë mbledhje një grup i vogël anëtarësh bënë disa vërejtje kundër kryesisë së shoqërisë. Kryesia e shoqërisë (kryesia përbëhej nga kryetari i shoqërisë Aqif Selfo, nga nënkryetari Nazhi Totozani dhe nga sekretari Elmas Konjari), kishte marrë disa masa për mbarëvajtjen e punës si ndalimin e anëtarëve, që nuk bënin pjesë në një grup të dhënë, të hynin në dhomat ku bëheshin stërvitjet e mandolinatës, të provave të pjesës teatrale që përgatitej për shfaqje ose të mbledhjeve që bënin grupet e veçanta të punës për disku-timin e aktivitetit kultural të grupit etj. Këto masa, për këtë grup të vogël, quheshin të rrepta dhe të pa drejta.
Në këtë mbledhje të përgjithshme, pasi mori fund rendi i ditës, një nga anëtarët e këtij grupi të vogël kërkoi lejen për të folur. Leja iu dha menjëherë. Ai kërkoi që masat që janë marrë nga kryesia e shoqërisë ishin pa vend, cenonin lirinë e anëtarëve dhe pengonin mbarëvajtjen e shoqërisë. Ai kërkoi heqjen e këtyre masave me një herë dhe zëvendësimin e kryesisë së shoqërisë me një kryesi të re. Ky propozim shkaktoi një habi dhe shqetësim të madh ndër-mjet shumicës së anëtarëve, po me një herë gjendja u sqarua. Kryesia nga ana e saj tregoi arsyet dhe qëllimin e mirë të këtyre masave. Por pjesëmarrja e madhe e anëtarëve të shoqërisë në diskutimin e kësaj çështjeje i dha mbledhjes një gjallëri të madhe. Një nga diskutimet më të goditura dhe të drejtë ishte diskutimi i Enverit. Enveri i cilësoi këto vërejtje si vogëlsira, keqbërëse dhe që kishin për qëllim jo ecjen përpara të shoqërisë por dobësimin dhe shkatërrimin e saj. Në diskutimin e tij ai vuri në dukje se për-parimet që ishin arritur në një kohë të shkurtër, ishin jo vetëm puna e madhe dhe e pa kursyer e të gjithë anëtarëve pa përjashtim por edhe fryt i masave që janë marrë për mbarëvajtjen e punës, e kundërta do ta shpinte shoqërinë në një gjendje kaotike dhe drejt shkatërrimit të plotë të saj.
Qëndrimi i drejtë i Enverit dhe i anëtarëve të tjerë të shoqërisë ndaj kësaj çështjeje i bindi të gjithë anëtarët pa përjashtim duke përfshirë edhe atë grup të vogël për heqjen dorë nga vogëlsirat dhe për të shumuar fuqitë për mbarëvajtjen e shoqërisë. Kështu që, pas kësaj mbledhje, shoqëria doli më kompakte: shfaqja e parë dhe aktivitetet e tjera kulturale të mëpastajshme arritën suksese të dukshme. Pra pushimet verore të vitit 1924 u mbyllën për anëtarët e shoqërisë dhe për shoqërinë me suksese të mëdha në të gjitha aktivitetet kulturale. Pas pushimeve një pjesë e anëtarëve të shoqërisë u largua nga Gjirokastra për të vazhduar mësimet në shkollat e mesme të vendit, kurse pjesa tjetër nxënës të liceut të Gjirokastrës edhe ata filluan mësimet, për vitin shkollor 1924-1925, në shkollën e tyre. Në këtë periudhë shoqëria u drejtua nga vetë nxënësit e liceut të Gjirokastrës: Elmas Konjari, Enver Hoxha etj. Por kjo periudhë, fundi i vitit 1924, si për mbarë vendin ashtu edhe për “Shoqërinë student i” ishte e ngarkuar me ngjarje shumë të rënda: përgatitja dhe vendosja e diktaturës së Zogut.
Nxënësit e liceut të Gjirokastrës, si gjithë nxënësit e shkollave të mesme dhe të rinisë së Shqipërisë, në ato ditët e dhjetorit 1924, me djaloshin 16 vjeçar Enver Hoxha shpërthyen në demostrata dhe kërkonin armë për të luftuar kundër kthimit të Zogut. Rreth kësaj çështje një arsimtar, që jepte mësim në liceun e Gjirokastrës, tregon: “Një mbrëmje para 24 dhjetorit, unë me disa nga kolegët e mi, duke dalë nga shtëpia e drejtorit të liceut V. Kutan, të ftuar prej tij, për të kaluar disa çaste bashkërisht, u drejtuam për nga pazari për të shkuar në shtëpitë tona. Ndër kohë dëgjuam disa brohoritje por duke iu afruar qendrës brohoritjet bëheshin më të fuqishme dhe më të qarta. Më në fund u ndodhëm përpara një grumbulli të madh të rinjsh, ishin nxënësit e liceut që kishin shpërthyer në një demonstratë të fuqishme antizogiste. Në krye të demonstratës ishte Enver Hoxha. Nxënësit më të na parë na u afruan dhe Enveri na tha se ne kërkojmë armë për të luftuar kundër të arratisurve me në krye Myfit bej Libohovën të cilët ishin mbledhur në tokën greke me ndihmën e reaksionit grek përtej Kakavjes.
Ne nga ana jonë u thamë nxënësve se jeni të vegjël prandaj nuk do të shkoni ju por do të shkojmë ne. Ata e kundërshtuan me të madhe këtë mendim por më në fund u bindën. Ahere ne duke parë shembullin e këtyre të rinjve, pasi u armatosëm me disa armë që mundëm të gjenim, shkuam për në Kakavje”. Por ngjarjet u rrokullisën me shpejtësi të rrufeshme: më 24 dhjetor 1924 bashibozukët e Zogut hynë në Tiranë dhe diktatura e tij reaksionare u vendos në gjithë Shqipërinë. Vendosja e diktaturës reaksionare ishte një fatkeqësi e madhe për mbarë popullin shqiptar pra edhe për gjithë rininë e vendit. Po me gjithë këtë të rinjtë veçanërisht nxënësit e shkollave e shprehnin urrejtjen e tyre ndaj regjimit të Zogut në forma të ndryshme. Një nga këto forma ishte sabotimi ose mungesa e entuziazmit në festat e reja sidomos në ditën e shpalljes së Republikës. Në këtë festë nxënësit dilnin ose më mirë i nxirrnin të organizuar në bazë shkolle për të marrë pjesë, por asnjë gjallëri nuk dukej në fytyrat e tyre: ata ishin me trup por jo me zemër. Në këtë periudhë binte në sy kremtimi i festës së 28 nëntorit. Në kremtimin e 28 nëntorit gjallëria dhe entuziazmi përfshinte të gjithë: të mëdhenj, të vegjël, nxënës shkollash etj. Ky qëndrim u mbajt nga të rinjtë e të gjitha shkollave dhe nga populli gjatë gjithë regjimit të Zogut. Regjimi i Zogut, që në ditët e para të jetës së tij vuri në themel të politikës së tij masat shtypëse ndaj popullit dhe masat likuiduese për çdo gjë përparimtare./ Memorie.al
Vijon numrin e ardhshëm
