Nga Roberto Amorosino
Memorie.al / Në veprën e tij “Kremenar Foiba dhe Masakra e Kolonës Gamucci”, Antonio Magagnino rindërton ngjarjet, bashkë-fajësitë dhe mbulimet në të dyja anët e Adriatikut, për të ruajtur “emrin e mirë” të partizanëve komunistë që erdhën në pushtet në periudhën e pasluftës. Jemi në Shqipëri në muajt e nxehtë të vitit 1943, para dhe pas 8 shtatorit. Veprimet e partizanëve komunistë – lufta guerile, sabotimi dhe bastisjet – vazhdimisht kishin në shënjestër ushtrinë italiane. Puna e Antonio Magagnino-s, duke kombinuar kërkimin në terren dhe dokumentet origjinale, nxjerr në dritë faqe historie të shkëputura nga librat dhe kujtesa.
Dy episode kryesore
Prill 1943. Dhjetëra Karabinierë Mbretërorë, fillimisht të kapur dhe më pas të torturuar, më në fund vriten nga formacionet e parregullta shqiptare. Trupat e tyre hidhen në humnerat e një shpelle. Kjo është “Kremenar Foiba”.
Nëntor 1943. Karabinierët Mbretërorë të Legjionit të Tiranës, bien në pritë nga partizanët pranë minierave të Selenicës. Kolona italiane udhëhiqet nga nënkoloneli Guido Gamucci, njësia partizane nga udhëheqësi lokal Xhelal Staravecka, i cili merr dhe zbaton urdhrin e shfarosjes nga kolonel Hoxha, i cili ishte i përfshirë drejtpërdrejt në masakër dhe fshehjen e viktimave.
Ata numërojnë më shumë se njëqind oficerë, nënoficerë dhe ushtarë të thjeshtë. Antonio Magagnino rrëfen me mjeshtëri ngjarjet, bashkë-fajësitë dhe mbulimet në të dyja anët e Adriatikut, nga 8 shtatori dhe në vitet që do të vijnë, në librin e tij, The Kremenar Foiba and the Gamucci Column Massacre (i disponueshëm në Amazon). Ne folëm me autorin, duke e pyetur:
Ju i shërbyet Karabinierëve gjithë jetën tuaj, midis Romës, Brindisit dhe Viterbos. Gjithashtu, keni kaluar njëzet vjet në Shërbimet Operacionale. Puna juaj ka ndihmuar në rikthimin e zërit dhe drejtësisë në faqet e historisë të shkulura nga librat dhe kujtesa, por mbi të gjitha tek të rënët. Nga erdhi ky hulumtim?
Origjina është kërkimi i së vërtetës, të cilën gjithmonë e kam vënë para çdo gjëje tjetër. Herët a vonë, besoj se e vërteta do të dalë në shesh: thjesht duhet të dish si ta presësh. Historia e mësuar deri disa dekada më parë, është një version i shtrembëruar, i shtrembëruar dhe i hequr, me faqe të rëndësishme që mungojnë dhe qëllime të heshtura me urdhër të fituesve të Luftës së Dytë Botërore.
Vite të tëra pune arkivore për të rindërtuar masakrën e “Kremenar Foibës” dhe masakrën e “Kolonës Gamucci”, dy ngjarje të vitit 1943 në Shqipëri, për të cilat pothuajse askush nuk ka folur?!
Mund të themi se ky hulumtim i kujdesshëm dhe i detajuar, shpesh i kryer në një kapacitet hetimor, zgjati njëzet vjet të gjata: për të rindërtuar dinamikën, shkaqet dhe efektet, dhe për të identifikuar si autorët ashtu edhe viktimat (gati treqind Karabinierë Mbretërorë) të Masakrës së “Kremenar Foiba” dhe të Masakrës së “Kolonës Gamucci”, me datat përkatëse të ngjarjeve. Foiba: 1 prill 1943. Masakra: pasditja e 4 nëntorit 1943, një datë e konfirmuar personalisht nga Togeri i Forcave Ajrore Galiardi, një oficer që shoqëronte Gamucci-n.
Kush ishin autorët dhe kush ishin viktimat?
Autorët e krimit ishin anëtarë të Brigadës së Parë Sulmuese Partizane, e njohur si “elita e vendit”. Karabinierët Mbretërorë të vrarë në gropa ishin e gjithë Kompania e 17 të. Anëtarët e kolonës Gamucci ishin njësi të stacionuara në Shqipërinë qendrore dhe veriore, të cilët, të rigrupuar në Tiranë, u nisën për në kryqëzimin e Bitoljit.
Për ata që nuk janë të njohur me historinë: kush ishte koloneli Giulio Gamucci dhe çfarë roli luajti kolona e tij e Karabinierëve pas 8 shtatorit?
Personalitetet e shquara të Tiranës e përshkruanin Gamuccin si një oficer të vërtetë zotëri, aq sa ai sakrifikoi veten për karabinierët e tij duke refuzuar ofertën për të shpëtuar veten. Oficerët superiorë në krye të kolonës, disa prej tyre të sëmurë, të tjerë ikën. Disa muaj më parë, kolonel Giuseppino Ricci, tashmë i qëlluar, ishte copëtuar sepse nuk mund të vdiste mjaft shpejt (dëshmia e Xhelal Staraveckës në gjyq) dhe më pas ishte hedhur në një përrua pranë shtëpisë së babait të Mehmet Shehut, ku ai ende prehet sot.
Kompania e tij, megjithatë, ishte hedhur, kryesisht e gjallë, në “Kremenar Foibën”, ose shpellën e “Lakuriqëve të Natës”. Në fillim të viteve 1990, pas një konfidencialiteti drejtuar një gazetari italian nga kryetari i fshatit të Kremenarit – një partizan i ri i pranishëm në vend në atë kohë – Foiba, u deklarua se ishte jashtë fshatit, me karabinierët brenda. Onorcaduti, i interesuar për rastin, organizoi zbritjen me disa ushtarë alpinë: u gjetën vetëm njëzet e një trupa, pastaj, papritmas, me urdhër nga Roma, pjesa tjetër u la brenda.
Dhe pse?
Arsyeja zyrtare, të cilën askush nuk e beson, ishte se muret tregonin shenja shembjeje për shkak të përdorimit të çekiçit të nevojshëm për të hequr trupat. Një çështje gjyqësore u hap në Bari dhe u mbyll menjëherë.
Faktet: çfarë del nga rindërtimi?
Të përshkruash dy ngjarjet në pak rreshta nuk është e lehtë. Ka shumë për të shkruar, shumë për të treguar: siç është zbulimi i rastësishëm në Tiranë, në qershor 1993, i kolonel Kadri Aziz Hoxhës, i dënuar në mungesë në Itali, por që nuk donte kurrë të arrestohej. I intervistuar në video në moshën nëntëdhjetë e tre vjeç, ai shpreh vetëm frikë, duke mos thënë asgjë.
Intervista riprodhohet fjalë për fjalë në fund të librit. Hoxha, për të qenë i drejtë, ishte liruar nga burgu në qytetin e tij të lindjes në janar të atij viti, pasi kishte vuajtur dyzet e tetë vjet të gjata burg për probleme me regjimin. Ai vdiq tre vjet më vonë.
Pasditja e 4 nëntorit 1943, në pyjet e malit Panit: çfarë ndodhi atë ditë në duart e partizanëve të Xhelal Staraveckës? Dhe çfarë ndodhi më 1 prill 1943, në Kremenar?
Në Kremenar, më 1 prill 1943, e gjithë Kompania e 17-të u hodh në “Foiba”, shumica e tyre ende gjallë. Pasditen e 4 nëntorit 1943, pas mashtrimit, premtimeve të thyera dhe çarmatosjes mashtruese të Karabinierëve Mbretërorë nga koloneli partizan i vetëshpallur – një mik i hershëm i Gamuçit që nga Shkolla Nunziatella – pasi karabinierët dhe nënoficerët u ndanë nga oficerët, ushtarët u zhveshën, madje iu grabitën dhëmbët e tyre të artë, u qëlluan me mitraloz dhe u lanë në dëborë në mëshirën e ujqërve.
Pse versioni zyrtar nuk është bindës?
Versioni zyrtar, i sanksionuar nga vendimi i Gjykatës së Krimeve të Rënda të Romës, me dënimin e vetëm të Staraveckës dhe Hoxhës në mungesë, është një gënjeshtër e qëllimshme. Autoritetet gjyqësore kishin të gjitha elementet për të identifikuar partizanë të tjerë, por nuk arritën ta bënin këtë. Diçka që, tetëdhjetë vjet më vonë, kam arritur ta bëj.
Për dekada të tëra, është folur për hakmarrje dhe grabitje anti-italiane. Pse mendoni se këta janë vetëm faktorë që kontribuojnë dhe jo arsyeja e vërtetë e masakrës?
Përveç hakmarrjes, e cila ishte baza e të dy incidenteve, motivimi shtesë ishin armët, veshmbathjet dhe paratë. Gamucci kishte me vete një milion lekë në para të gatshme dhe një çek prej 500 liretash nga Banka e Italisë. Për më tepër, vetëm karabinierët ishin të veshur mirë dhe të armatosur mirë.
Ju shkruani, nëse nuk gabohem, se Staravecka nuk do të kishte vepruar pa mbështetjen e komandës lokale, britanikëve dhe italianëve. Çfarë provash ju bëjnë ta besoni këtë?
Staravecka, i përshkruar nga shokët e tij (Arkivi Qendror i Tiranës), si “një psikopat dhe një rebel”, që ende kujtohet sot si “Luani i Tiranës”, ushqente një urrejtje të fortë vetëm ndaj Karabinierëve Mbretërorë, të cilët – sipas dokumenteve të gjykatës dhe vetë-akuzave nga disa prej tyre – ishin fajtorë për vrasje, gjyqe të shkurtra, zjarrvënie dhe dhunë. Ishte pikërisht për shkak të kësaj sjelljeje që Staravecka u përzgjodh për urdhra hierarkikë për të gjurmuar dhe vrarë të gjithë karabinierët e mundshëm.
Një aleancë e tradhtuar…?
Sigurisht: fillimisht pati një aleancë, e cila më vonë u tradhtua, për arsye të ndryshme, dhe u përdor si trampolinë për krime. Mjafton të themi se u thirr një takim midis zyrtarëve britanikë të MI6, njerëz të besuar të Enver Hoxhës dhe Titos, dhe komandantit të Trupave Lindore Malore, gjeneralit të Ushtrisë Italiane, Armando Azzi, për të vendosur nëse do të masakroheshin apo jo vetëm karabinierët. Menjëherë pas kësaj, Azzi iku në një nëndetëse britanike me stafin e tij. Më vonë ai do të bëhej anëtar i parlamentit për Partinë Komuniste Italiane…!
Pas 8 shtatorit, italianët që nuk bashkëpunuan me gjermanët u konsideruan aleatë të partizanëve. Pse, atëherë, u shfaros kjo kolonë? A ishte për shkak të luftërave të brendshme brenda rezistencës shqiptare?
Përveç luftës së brendshme dhe mosmarrëveshjeve midis grupeve të ndryshme partizane të pranishme në zonë, vetëm karabinierët e paguan çmimin, ndërsa ushtria mbeti e lirë. Shumë karabinierë dhe ushtarë – shpresoj vetëm të mbijetojnë – iu bashkuan grupeve partizane dhe shumë prej tyre (disa të identifikuar), ishin përgjegjës për vrasjen e shokëve të tyre të një dite më parë.
Arkivat e mbyllura: cila është situata sot?
Në të dyja vendet, arkivat janë ende të mbyllura: në Itali, për shkak të ligjit 70/100-vjeçar; në Shqipëri, sepse një pjesë e madhe e regjimit të vjetër të Enver Hoxhës, i cili e mbajti një vend të tërë të mbyllur ndaj botës për dyzet e tetë vjet, ende ndihet dhe përjetohet.
Libri përmban një mori dokumentesh, por ju raportoni pengesa si në Tiranë ashtu edhe në Romë? A mendoni se ende ekziston dëshira për të mbuluar përgjegjësitë e komandantëve italianë që braktisën trupat e tyre në Shqipëri?
Jam përballur me më shumë pengesa në vendin tim, sidomos nga anëtarët e ANPI-t, sesa në Shqipëri, por askush nuk ka pasur kurrë guximin të më kundërshtojë. Për të qenë i drejtë, pak anëtarë të ndershëm të ANPI-t më kanë lavdëruar dhe falënderuar për këtë punë. Gjithmonë do të shkoj kudo dhe përpara kujtdo.
Gjysmë drejtësie?
Po, gjysmë-drejtësi. Pa harruar drejtësinë hyjnore, së cilës askush nuk mund t’i shpëtojë kurrë.
Gjyqësori italian dënoi vetëm Staraveckën në vitin 1951. Pse nuk u bë kurrë asnjë përpjekje për të identifikuar nxitësit dhe ata që ishin përgjegjës për krimin?
Gjithmonë i kam kritikuar ashpër autoritetet gjyqësore që hetuan dhe gjykuan Staraveckën dhe Hoxhën, ndërsa një i tretë, Mark Berisha, nuk u identifikua kurrë. Theksoj: ata nuk donin ta ndiqnin çështjen thjesht sepse shumë partizanë mbanin poste të larta në Shqipëri, nga kryeministri dhe komandanti i Sigurimit famëkeq, Mehmet Shehu, te ministri i Luftës, Peçi, e deri te shumë poste të tjera të rëndësishme qeveritare.
Tetëdhjetë vjet më vonë, kam kërkuar, gjetur dhe identifikuar disa anëtarë të Brigadës së Parë Sulmuese Partizane. Mbaj mend që Staravecka iu dorëzua Karabinierëve, falë asaj që ne tani do ta quajmë “bashkëpunëtor me drejtësinë”, në këmbim të mbrojtjes së familjes së tij, e cila tani jeton në Amerikë.
Një kujtim i mohuar?
Kujtesa mohohej deri dy dekada më parë; jo më. Unë gjithmonë do t’ua sjell të vërtetën atyre që besojnë se historia nuk duhet të heshtet dhe të fshihet, por të bëhet e ditur, veçanërisht të rinjve në shkolla, gjë që vazhdoj ta bëj.
Sot, nuk ka as një gur përkujtimor për karabinierët tanë të rënë. Cili, sipas mendimit tuaj, duhet të jetë akti i parë konkret i drejtësisë dhe përkujtimit?
Si në “Kremenar Foiba”, që është ende e hapur sot, ashtu edhe në vendin e masakrës së kolonës Gamucci, nuk ka asgjë që të na kujtojë veprimet tragjike të partizanëve të Titos, si shqiptarë, ashtu edhe italianë.
Nëse nesër do të hapnit vetëm një arkiv të mbyllur, cilin do të zgjidhnit dhe çfarë do të prisnit të gjenit atje për ta mbyllur rrethin njëherë e përgjithmonë?
Për momentin, besoj se i vetmi arkiv vërtet i rëndësishëm dhe i plotë është Arkivi Qendror në Tiranë, i cili aktualisht po riorganizohet dhe po vihet në dispozicion të kujtdo që dëshiron të mësojë rreth faqeve të historisë që janë heshtur qëllimisht./ Memorie.al
