Nga Ndriçim Kulla
Kryevepëra “LAOKOONTI”
Memorie.al / Me këtë shkrim dua të ndaj me ju një kënaqësi të veçantë: punën krijuese që po zhvilloj në fushën e kulturës, përmes shkruajtjes së një libri kushtuar shkrimtarit Ismail Kadare. Kadare fizikisht nuk është më mes nesh dhe ligjet e natyrës nuk mund të ndryshohen. Por përmes veprës së tij madhore, me të cilën ngriti vlerat shqiptare në majat e kulturës botërore, ai mbetet ndër më të gjallët. Si i tillë, do të lexohet dhe do të kujtohet në përjetësi. Eseja që po ju prezantoj është pjesë e një gjykimi tim të rivlerësuar mbi disidencën e debatueshme të Kadaresë, e cila do të përfshihet në këtë libër. Ju falënderoj dhe respektoj këdo që mund të ketë një mendim ndryshe nga imi, sepse në fund të fundit, është koha ajo që bën rivlerësimin e drejtë. Me mirënjohje.
“Laokoonti” i heshtur: vuajtja, maskimi dhe disidenca e fshehtë e Ismail Kadare në regjimin komunist. Ka shkrimtarë që i kundërvihen tiranisë me britmë, dhe ka të tjerë që i kundërvihen me heshtje. Të parët hyjnë menjëherë në histori si kundërshtarë të dukshëm; të dytët mbeten për një kohë të gjatë të keqkuptuar, të dyshuar, madje edhe të akuzuar për kompromis. Por në një regjim totalitar, ku fjala është e kontrolluar dhe ku çdo deklaratë e hapur është një akt vetëvrasjeje, heshtja nuk është gjithmonë dorëzim.
Nganjëherë ajo është forma më e lartë e rezistencës. Në këtë kuptim, figura e Ismail Kadare mbetet një nga paradokset më të mëdha të kulturës shqiptare: një shkrimtar që jetoi brenda sistemit, por që e sfidoi atë në mënyrë të vazhdueshme; një autor që nuk bëri thirrje politike të drejtpërdrejta, por që ndërtoi një univers letrar ku pushteti shfaqej si absurditet, si makth dhe si krim i organizuar kundër së vërtetës. Dhe ndoshta askund tjetër kjo nuk shfaqet më qartë sesa në poezinë e tij “Laokoonti”.
Kjo vepër, e fshehur nën etiketën modeste të një poezie, por në thelb një poemë e madhe, është një nga tekstet më tronditëse dhe më të nënvlerësuara të letërsisë shqiptare. Ajo nuk është thjesht një rikrijim i mitit antikpor është një autopsi e gënjeshtrës, një akt akuze ndaj mekanizmit të deformimit të së vërtetës dhe, mbi të gjitha, një dëshmi e ankthit të një njeriu që e di se historia mund të falsifikohet. Figura e “Laokoontit”, e njohur nga miti grek si prifti që paralajmëroi trojanët për rrezikun e kalit të drunjtë dhe që u dënua me vdekje nga perënditë, në duart e Kadaresë shndërrohet në një simbol të ri: jo të ndëshkimit hyjnor, por të eliminimit politik.
Në këtë poemë, “Laokoonti” nuk vritet nga gjarpërinjtë. Ai vritet nga trojanët. Kjo zhvendosje është thelbësore. Sepse ajo e përmbys të gjithë mitin. Ajo e zhvesh ngjarjen nga mistika dhe e vendos në një realitet brutal. Të vërtetën nuk e shkatërrojnë forcat e jashtme, por vetë shoqëria që refuzon ta dëgjojë. Dhe pikërisht këtu fillon paralelizmi me fatin e vetë Ismail Kadare. Në një regjim si ai i Enver Hoxhës, ku e vërteta ishte pronë e shtetit dhe ku historia shkruhej sipas nevojave të pushtetit, çdo zë që tentonte të thoshte diçka ndryshe duhej ose të heshtte, ose të maskohej. Kadare zgjodhi maskimin. Por ky maskim nuk ishte një akt frike.
Ai në fakt ishte një strategji mbijetese dhe njëkohësisht një formë komunikimi me të ardhmen. Sepse “Laokoonti” nuk është shkruar për bashkëkohësit. Ai është shkruar për lexuesit që do të vinin më vonë. Për ata që do të dinin të lexonin midis rreshtave. Për ata që do të kuptonin se “gjarpërinjtë” janë propaganda, ndërsa “trojanët” janë mekanizmi i brendshëm i tradhtisë, shpifjes dhe eliminimit. Në këtë kuptim, poezia bëhet një testament. Një mesazh i koduar që thotë të mos i besoni versionit zyrtar mbi këtë histori. Sepse versioni zyrtar është gjithmonë gënjeshtra e fitimtarëve.
Dhe kjo është ndoshta një nga vuajtjet më të mëdha të Ismail Kadare, jo thjesht frika nga ndëshkimi fizik, por frika nga falsifikimi i së vërtetës. Frika se një ditë historia do ta paraqiste ndryshe nga ç’ishte. Frika se do të mbetej i mbërthyer, si “Laokoonti”, në një “dëshmi të rreme”. Kjo është një vuajtje thellësive ekzistenciale. Sepse për një shkrimtar, e vërteta nuk është vetëm një çështje morale. Ajo është vetë arsyeja e ekzistencës së tij. Dhe kur kjo e vërtetë rrezikohet të deformohet, i gjithë kuptimi i krijimtarisë vihet në dyshim.
Në këtë dritë duhet lexuar edhe ankthi i përsëritjes në poemë: përpjekja e dëshpëruar për ta thënë të vërtetën, me shpresën absurde se një ditë edhe “mermeri” do të ndryshojë. Por mermeri nuk ndryshon. Ai është simboli i versionit zyrtar i historisë së ngrirë. Dhe përballë këtij mermeri, shkrimtari mbetet i pafuqishëm në dukje. Por vetëm në dukje. Sepse në realitet, ai ka bërë diçka shumë më të thellë: ka futur brenda veprës së tij një bombë me vonesë. Një të vërtetë që do të shpërthente në të ardhmen. Kjo është arsyeja pse Ismail Kadare nuk mund të gjykohet me kriteret e disidencës klasike.
Në këtë kuptim, “Laokoonti” është një nga aktet më të guximshme të kësaj rezistence. Mbasi ai nuk denoncon thjesht një regjim. Ai denoncon një mekanizëm universal: mënyrën se si shoqëritë krijojnë gënjeshtra për të justifikuar krimet e tyre. Dhe pikërisht për këtë arsye kjo vepër ka kaluar, në një masë të madhe, pa u vënë re. Sepse ajo kërkon një lexim të vështirë. Një lexim që nuk ndalet tek sipërfaqja.
Një lexim që pranon se letërsia mund të jetë më e vërtetë se historia zyrtare. Dhe ndoshta këtu qëndron edhe një tjetër paradoks i fatit të Ismail Kadare: ai arriti të mbijetojë në një regjim që shkatërroi shumë të tjerë, por pikërisht kjo mbijetesë u bë arsye për ta vënë në dyshim. Shumëkush e kërkoi disidencën tek deklaratat. Ndërsa ai e kishte fshehur tek metaforat.
Por historia e letërsisë na mëson se shpeshherë metaforat janë më të forta se deklaratat. Sepse ato jetojnë më gjatë. Dhe mbi të gjitha, ato i shpëtojnë gënjeshtrës. Në fund, “Laokoonti” i Kadaresë nuk është vetëm një figurë mitologjike. Ai është vetë shkrimtari. I mbytur jo nga gjarpërinjtë, por nga versionet.I vrarë jo nga forca, por nga manipulimi.Dhe i dënuar të presë një të ardhme ku dikush do të kuptojë se çfarë ka ndodhur në të vërtetë. Dhe ndoshta sot, pikërisht sot, ne jemi ata që duhet ta bëjmë këtë lexim. Nëse nuk e bëjmë, atëherë gjarpërinjtë do të vazhdojnë të fitojnë. Dhe trojanët do të mbeten të padukshëm.
Nëse “Laokoonti” lexohet me kujdes dhe vendoset në marrëdhënie me të gjithë arkitekturën e brendshme të veprës së Ismail Kadare, bëhet e qartë se nuk kemi të bëjmë me një tekst të izoluar, me një shpërthim të rastësishëm poetik, por me një nyje të fshehtë ku lidhen disa nga fijet më të thella të mendimit të tij letrar, një pikë ku mitologjia, historia dhe përvoja personale e shkrimtarit ndërthuren në një mënyrë të tillë që e bëjnë këtë poemë jo vetëm një akt estetik, por një dëshmi të koduar të një drame të vazhdueshme ekzistence nën një regjim që kontrollonte jo vetëm jetën, por edhe versionin e saj.
“Laokoonti” nuk mund të kuptohet plotësisht pa u vënë përballë me Përbindëshin, sepse ajo që në poemë shfaqet si një figurë mitike e vrarë nga një gënjeshtër kolektive, në roman merr trajtën e një mekanizmi konkret manipulimi, ku kali i Trojës, i zhvendosur në një realitet modern dhe absurd, nuk është më thjesht një objekt i rrezikshëm i ardhur nga jashtë, por një simbol i një kërcënimi që pranohet nga brenda, një akt vetë-dorëzimi i një shoqërie që nuk arrin të dallojë midis paralajmërimit dhe mashtrimit, midis së vërtetës dhe versionit të imponuar. Pikërisht këtu lind një vijë e qartë që lidh “Laokoontin” me heroin e heshtur të “Përbindëshit”.
Të dy janë figura që përpiqen të artikulojnë një rrezik, të dy janë zëra që nuk dëgjohen, të dy janë të destinuar të humbasin përballë një kolektiviteti që ka zgjedhur të mos kuptojë, sepse kuptimi do të kërkonte një akt guximi dhe shoqëria nuk është e gatshme ta bëjë. Nëse “Përbindëshi” është një alegori e fuqishme e mashtrimit dhe e pranimit të tij, atëherë “Dimri i vetmisë së madhe” është një hap tjetër, një zhvendosje nga miti dhe alegoria drejt historisë konkrete, ku përplasja midis Shqipërisë dhe botës komuniste, midis izolimit dhe hapjes, midis besnikërisë ideologjike dhe realitetit politik, krijon një terren ku e vërteta bëhet edhe më e rrezikshme, sepse ajo nuk është më vetëm një çështje interpretimi, por një çështje pushteti.
Në këtë roman, që në dukje trajton një moment historik të caktuar, prishjen me Bashkimin Sovjetik, në thelb zhvillohet një dramë shumë më e thellë: drama e një sistemi që përpiqet të mbijetojë duke prodhuar vazhdimisht versione të reja të së vërtetës, duke rishkruar ngjarjet në kohë reale dhe duke e kthyer historinë në një instrument legjitimimi, një proces që përkon në mënyrë të frikshme me atë që ndodh në “Laokoonti”, ku versioni i rremë i vdekjes së heroit përhapet nga rapsodët dhe ngurtësohet në kujtesën kolektive. Kjo është ndoshta një nga temat më të qëndrueshme në veprën e Ismail Kadare: përplasja midis së vërtetës dhe versionit, midis realitetit dhe gënjeshtrës, midis asaj që ndodh dhe asaj që lejohet të thuhet se ka ndodhur.
Dhe në këtë përplasje, shkrimtari nuk pozicionohet si një aktor politik i drejtpërdrejtë, por si një dëshmitar i maskuar, si një “Laokoont” i ri që e di se nuk mund të flasë hapur, por që gjithsesi nuk pranon të heshtë plotësisht, duke zgjedhur një gjuhë të dytë, një gjuhë të mbushur me simbole, me mite dhe me struktura të dyfishta, ku çdo fjali mund të lexohet në dy nivele: një për censurën dhe një për të ardhmen.
Në këtë dritë, edhe strategjia e tij e botimit, ajo që unë në librin tim “Ylli i shkrimtarit” e quaj me të drejtë “pafytyrësi” krijuese, merr një kuptim të ri: quajtja e një romani si tregim, e një poeme si poezi, nuk është një mashtrim i thjeshtë formal, por një akt i vetëdijshëm për të kaluar përmes filtrit të censurës, një mënyrë për të futur në sistem diçka që sistemi nuk do ta pranonte kurrë në formën e tij të plotë, një lloj kontrabande letrare ku e vërteta transportohet e copëzuar, e fshehur dhe e kamufluar.
Dhe pikërisht kjo e bën disidencën e Ismail Kadares kaq të vështirë për t’u kapur nga një lexim i sipërfaqshëm, sepse ajo nuk shfaqet në refuzim të hapur, por në tension të vazhdueshëm; nuk artikulohet në slogane, por në struktura narrative; nuk shpërthen në deklarata, por përhapet si një shqetësim i heshtur në gjithë veprën. Nëse në “Laokoonti” kemi ankthin e një njeriu që e di se do të keqinterpretohet, në “Përbindëshi” kemi frikën e një shoqërie që nuk arrin të kuptojë, ndërsa në “Dimri i vetmisë së madhe” kemi një sistem që e institucionalizon keqkuptimin, që e kthen atë në politikë, në doktrinë, në histori zyrtare.
Dhe këto tre nivele, individi, shoqëria dhe pushteti, përbëjnë në fakt trekëndëshin tragjik të gjithë veprës së Kadaresë. Individi sheh. Shoqëria nuk kupton. Pushteti rishkruan. Në këtë trekëndësh, shkrimtari është i dënuar të mbetet gjithmonë në një pozicion të pasigurt, madhe. Josaj qëmadhe. Joasaj që mund të thotë, midis nevojës për të dëshmuar dhe detyrimit për të mbijetuar. Dhe kjo është vuajtja e tij më e madhe.
Jo frika nga ndëshkimi, megjithëse ajo është gjithmonë e pranishme, por pamundësia për të thënë të vërtetën në mënyrë të drejtpërdrejtë, detyrimi për ta thënë atë në mënyrë të tërthortë për ta fragmentuar, për ta maskuar, për ta shpërndarë nëpër tekste të ndryshme, me shpresën se një ditë dikush do t’i mbledhë këto fragmente dhe do të rindërtojë tërësinë. Kjo është arsyeja pse leximi i sotëm i këtyre veprave nuk është thjesht një akt estetik. Por është një akt rikthimi. Një përpjekje për të çliruar të vërtetën nga format në të cilat ajo u detyrua të fshihej.
Sepse në fund, ashtu si “Laokoonti” që përpiqet të flasë përmes mermerit, edhe Ismail Kadare flet përmes veprës së tij përtej kohës së tij, duke na lënë përballë një pyetjeje që mbetet ende e hapur: a kemi mësuar më në fund të dallojmë gjarpërinjtë nga trojanët? Apo vazhdojmë ende të besojmë versionin që na thuhet?
Dhe pikërisht në këtë pikë, kur këto tri vepra – “Laokoonti”, “Përbindëshi” dhe “Dimri i vetmisë së madhe” – fillojnë të lexohen jo si tekste të ndara, por si pjesë të një sistemi të vetëm shenjash, bëhet e pamundur të mos vërehet se kemi të bëjmë me një projekt të vetëdijshëm letrar, një përpjekje të gjatë dhe këmbëngulëse të Ismail Kadare për të ndërtuar një gjuhë paralele të së vërtetës, një gjuhë që nuk e kundërshton hapur pushtetin, por e rrethon, e minon dhe e zbërthen nga brenda, duke e detyruar të zbulojë vetveten në mënyrë të pavullnetshme.
Sepse ajo që në pamje të parë mund të duket si një lojë me mitet, me historinë apo me alegorinë, në thelb është një përballje e vazhdueshme me mekanizmin e prodhimit të gënjeshtrës, një analizë e hollë e mënyrës se si një sistem totalitar nuk kënaqet me kontrollin e realitetit, por kërkon të kontrollojë edhe interpretimin e tij, duke ndërtuar një univers ku e vërteta nuk zhduket, por mbulohet nga shtresa të njëpasnjëshme versionesh, secili më i besueshëm në dukje se tjetri. Në këtë univers, shkrimtari nuk është më thjesht një krijues. Ai bëhet një strateg.
Një njeri që duhet të mendojë jo vetëm për atë që do të thotë, por edhe për mënyrën se si do të arrijë ta thotë pa u ndaluar, pa u censuruar, pa u zhdukur. Dhe kjo kërkon një lloj inteligjence të dyfishtë: një për të krijuar veprën dhe një tjetër për ta fshehur atë brenda vetes. Kjo është arsyeja pse tek Ismail Kadare nuk mund të ndajmë kurrë estetikën nga strategjia. Sepse estetika është strategjia. Forma është mburoja.
Metafora është rruga e shpëtimit. Dhe në këtë kuptim, vetë fakti që “Laokoonti” kaloi si poezi, që “Përbindëshi” u paraqit si tregim, dhe që shumë prej veprave të tij u botuan në forma të reduktuara apo të maskuara, nuk është një detaj periferik i historisë letrare, por një çelës për të kuptuar mënyrën se si funksiononte rezistenca në një sistem ku çdo fjalë kontrollohej. Memorie.al
