Nga Reshat KrIpa
-ODISEA E NJË FISI, NGA MË TË NJOHURIT E SHQIPËRISË SË VERIUT-
Memorie.al/ Ato ishin dhjetë. Tetë prej tyre kishin të njëjtin mbiemër “Ndreu” , mbiemër i njohur në gjithë Shqipërinë. Diktatura i shpërnguli nga veriu në jug. I vrau, i burgosi, i internoi me qëllim që t’i ç’faroste. Shifrat janë rrëqethëse. Vetëm pjesëtarët e familjeve Ndreu, që deri në fillimin e viteve ’90-të, kanë banuar në internim në fshatrat e rrethit të Vlorës (familje të tjera jetonin në vise të ndryshme të vendit), kanë bërë 156 vjet burg politik, 650 vjet internim dhe tre të pushkatuar; Ganiun, Avdiun dhe Sabriun. Ato ishin bijat dhe nuset e djemve të tyre, që nga dhjetori i vitit 1990, e më pas, u futën në grevë urie, për të protestuar kundër shkaktarëve të gjëmës së madhe që mbuloi gjithë atdheun.
Kush ishin ato?
Vali (Toro) nuk e prishi traditën familjare, i biri Eduardi pjesëmarrës i grevës së urisë të studentëve (nga fakulteti i Inxhinierisë Mekanike), i vëllai Qazimi, në grevën e urisë të Shoqatës së ish-të Burgosurve dhe Përndjekurve Politikë të Tiranës. Vazhdimësi vetëmohimi. Emineja 53 vjeçare, protestonte për të shoqin Avniun e gjymtuar, që regjimi nuk e la të plotësonte dëshirën e tij, për t’u bërë shkrimtar dhe për të cilën kishte aq shumë prirje.
Hyrija, Afërdita, Qerimeja dhe Pjereta, që fatin e tyre e lidhën me atë të këtij fisi të dënuar. Ato nuk donin që fëmijët e tyre, të kishin fatin e baballarëve, Pullumbit, Azizit, Lutfiut dhe Memduit. Monda me Mozën, që me vetëmohimin e tyre kërkonin të drejtën e barazisë, për veten dhe baballarët e tyre të shumëvuajtur, Rexhepit dhe Baftjarit. Me to ishte bashkuar natyrshëm edhe Shpresa, që sapo ishte kthyer nga Berati, ku kishte shkuar për të kërkuar eshtrat e të atit, Ramadan Zdravës, vdekur në qelitë e errëta të sigurimit.
E fundit ishte Etleva e vogël, 18 vjeçare, bija e Et’hem Brahimit, të drobitur nga vitet e burgut. I kam njohur këta njerëz, 35 vjet më parë. Më bashkoi me ta, ideja e përbashkët, vuajtjet e përbashkëta. Ishin ato vite, kur njerëzit na shihnin me frikë, madje disa me mospërfillje. Oh ironi e fatit! Sa të varfër shpirtrat e tyre?!
Nuk dua të shkoj larg në pemën gjenealogjike të këtij fisi. Po filloj nga shekulli ynë. Gjyshi i tyre, Elez Isuf Ndreu, luftëtar i shquar kundër turqve, armik i betuar i serbëve, besnik i parimeve republikane, vritet në dhjetor të vitit 1924, në mbrojtje të qytetit të Peshkopisë.
Viti 1946. Atë që nuk e bënë dot serbët, e bëri regjimi i Enver Hoxhës: I burgosën, i vranë, kullat u a dogjën, (me gurët e latuar të kullave të tyre, ndërtuan muret e stallave të kooperativës, që do krijohej vite më pas), tokat dhe bagëtitë ua morën, i shpërngulën forcërisht, me gra dhe fëmijë, duke i internuar në zonat e jugut të Shqipërisë. I gjatë dhe interesant itinerari që përshkuan. Filloi në Sllovë, vend-lindja e tyre, për të vazhduar në; Strugë, Ohër, Qaf-Thanë, Elbasan, Berat, Kuçovë, Lushnje, Fier, Tepelenë, Vlorë, për të përfunduar në fshatin Lubonjë të atij rrethi bregdetar.
Them interesant, se duket e çuditshme që për të ardhur nga Dibra në Vlorë, duhej kaluar nëpër Jugosllavinë e asaj kohe. Me këtë veprim, diktatori komunist Enver Hoxha, donte t’u tregonte padronëve të tij jugosllavë, se ai po realizonte atë që ata nuk kishin mundur ta bënin, zhdukjen e këtij fisi të madh. Ai, dukej se po u jepte atyre shpërblimin, për ndihmën e dhënë, kur e vendosën në krye të pushtetit.
Viti 1949. Në bangon e të akuzuarve, 13 pjesëtarë të këtij fisi, 11 prej të cilëve vëllezër, bijtë e Cen Elezit, djali i madh i Elez Isuf Ndreut. Dëshmitar i akuzës në gjyq, presidenti i ardhshëm i Presidiumit të Kuvendit Popullor, të Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë “shoku” Haxhi Lleshi. Thonë se; edhe për shumë vite pas atij gjyqi, kur binte për të fjetur, i dilnin para syve, seancat e këtij gjyqi…! Atëhere ai dëshmonte: – “Këta janë të gjithë reaksionarë, që nga më i vogli dhe deri te më i madhi. Kështu kanë qenë edhe baballarët edhe gjyshllarët e tyre”.
Ndërsa Xhelali, zotërues i anglishtes, italishtes, gjermanishtes, turqishtes dhe rusishtes, që më vonë do të shkruante dy drama në vargje, tre romane, dy monografi për jetën e dibranëve, si dhe mjaft poezi, të cilat nuk mundën asnjëherë të shohin dritën e botimit, u përgjigj me krenarinë e dibranit:
“Në qoftë se kapemi prej baballarësh, ju jeni i biri i Halit Lleshit, personit me gjak të zi serbi, që për nandë vjet rresht, ka luftue kundër Dibrës, përkrah forcave serbe, që kërkonin me vendosë kufinin, në krahun e djathtë të lumit Drin”.
Dëshmitari i rremë, Haxhi Lleshi, nuk gjente dot fjalë për t’u përgjigjur!
Sa vuajtje rënduan mbi shpatullat e këtyre njerëzve?! Kudo që shkonin, ndjenin pas vetes diskriminimin e tmerrshëm. I diskriminonte shteti me anën e agjentëve të Sigurimit të Shtetit, i diskriminonin edhe servilët hipokritë të regjimit. Po t’i pyesësh ata, të flasin me neveri për mësues Enverin, që u thoshte vazhdimisht fëmijëve të tyre, se do t’u shtypte kokën. Por si krye-shembull të terrorit, ata të tregojnë kampin e tmerrshëm të Turanit në Tepelenë.
-“Mathauzeni dhe kampet e tjera naziste, nuk ishin gjë para tij, – tregon Azizi i menduar.
– Ende i kam parasysh lotët e nënave të pafuqishme përpara fëmijëve që u vdisnin para syve për një kafshatë buke. Kujtoj Kec Grimcin, që i ngrirë plotësisht në momentin e fundit, përmblodhi ato pak fuqi që i kishin mbetur dhe u tha familjarëve te tij – “Mos harroni racionin tim të bukës”!
Azizi hesht. Më lutet që këto të mos i botoj, pasi ndoshta ndonjë ditë, do të ulet t’i shkruajë më me hollësi. Por unë po i shkruaj. Ato janë gjëra që nuk duhen harruar. Dëgjoj fjalët e tij dhe para syve më dalin; Haliti, Fuati, Islami, Irfani dhe të tjerë burra të këtij fisi, që sot nuk jetojnë më.
Më del Bexheti, të cilit, do i shkonte shumë për shtat malësori që Migjeni do ta quante: “Një copë mali, e vendosun mbi dy kambë të forta”.
E pra sot kjo “copë mali”, mezi qëndron në këmbë. Pesha e rëndë e këtyre viteve i ka dhënë frytet e saj. Megjithatë një gjë nuk ka mundur të mposhtë, forcën shpirtërore dhe besimin e tij.
“Kam një dëshirë të madhe – thotë ai – dua që vajza e ime, Brunilda, të studiojë jashtë shtetit”, shprehet Bexheti dhe një pikë lot e “tradhton” nga sytë…!
Brunilda është nxënëse e vitit të fundit të shkollës së mesme. Rezultatet i ka të shkëlqyera. Njeh mirë italishten dhe vazhdon të studiojë frëngjishten. A do të plotësohet dëshira e Bexhetit?
Apo do të vazhdojnë të mbajnë ende mbi supe peshën e rëndë të diktaturës? Kush do të vërë dorë për ta? Presidenti, Parlamenti, Qeveria, heshtin. Ata vetëm premtojnë. Sa do të vazhdojë kështu?! Kjo pyetje kërkon përgjigje. /Memorie.al
Vlorë, më 28 tetor 1991
