Pjesa e dytë
Memorie.al / Pesëdhjetë e gjashtë vite më parë, duke shpresuar që të zgjidhte një krizë në thellim rreth fatit të Berlinit, Presidenti Dwight Eisenhower ftoi kryeministrin sovjetik Nikita Khrushchev, për një samit në Camp David. Ike nuk kishte asnjë ide se çfarë po përgatitej të lëshonte në territorin, kushtetutën e të cilit ishte betuar që ta mbronte. Ishte apogjeu i Luftës së Ftohtë, një epokë frikësuese strehimesh dhe tunelesh antiatomike. Asnjë kryeministër sovjetik nuk i kishte vizituar më parë Shtetet e Bashkuara dhe shumica e amerikanëve dinin pak për Hrushovin, përveç faktit që kishte luftuar me zëvendëspresidentin Richard Nixon në “debatin e kuzhinës” të famshëm në Moskë atë korrik dhe tri vjet më parë kishte shqiptuar parashikimin kërcënues;0 “Ne do t’ju fusim në dhe”. Hrushovi i pranoi ftesën e Ike dhe shtoi se gjithashtu do të pëlqente që të udhëtonte nëpër vend për disa javë.
Si shumë oratorë të tjerë të pasdrekës lidhur me udhëtimin e Hrushovit, Skouras donte që ta mësonte atë për kapitalizmin: “Sistemi kapitalist ose sistemi i vlerës nuk duhet kritikuar, por duhet analizuar me kujdes, ndryshe Amerika nuk do të ekzistonte kurrë”. Skouras tha se kohët e fundit kishte udhëtuar në Bashkimin Sovjetik dhe kishte gjetur se “njerëzve zemërmirë u vinte shumë keq për milionat e të papunëve në Amerikë”. Ai iu kthye Hrushovit. “Ju lutem thoni popullit tuaj, se nuk ka asnjë papunësi në Amerikë, për t’ia pasur frikën”.
Kur dëgjoi këtë, Hrushovi nuk mundi t’i rezistonte kunjit. “Mos e lejoni Departamentin e Shtetit që të na japë statistikat rreth papunësisë në vendin tuaj”, – tha ai, duke i ngritur pëllëmbët me një gjest teatral habie. “Mos më shani mua. Ato janë statistikat tuaja. Unë jam vetëm lexuesi, jo shkruesi i tyre”. Kjo siguroi një të qeshur nga audienca.
“Mos i besoni gjithçkaje që lexoni”, – ia ktheu Skouras. Edhe kjo shkaktoi të qeshur. Kur Skouras u ul, Lodge u ngrit për të prezantuar Hrushovin. Ndërsa ambasadori vazhdonte të fliste për afeksionin e supozuar të Amerikës për kulturën ruse, Hrushovi e ndërpreu, duke reklamuar një film të ri sovjetik.
“E keni parë Ata luftuan për atdheun e tyre”? – pyeti kryeministri. “Bazohet në një roman të shkruar nga Mikhail Sholokhov”.
“Jo”, i tha Lodge, paksa i kapur në befasi.
“Mirë atëhere, bleje”, i tha Hrushovi. “Duhet ta shikoni”.
Duke qeshur, diktatori u ngjit në skenë dhe ftoi yjet që të vizitonin Bashkimin Sovjetik: “Ju lutem hajdeni”, tha ai. “Do t’ju japim keket tona tradicionale ruse”.
Më pas iu kthye Skouras – “Vëllai im i dashur grek” – dhe tha se ishte i impresionuar nga historia kapitaliste e jetës së tij, por e tejkaloi atë me një histori jete komuniste. “Kam filluar të punoj pothuajse sa kam filluar të mësoj të eci”, tha ai. “Ushqeja lopët për kapitalistët. Kjo përpara se të mbushja të 15-at. Më vonë, punova në një fabrikë për një gjerman. Pastaj në një minierë që e kishin francezët”. Ndaloi dhe qeshi. “Sot jam kryeministri i shtetit të madh sovjetik”.
Tani ishte radha e Skouras që të kundërpërgjigjej.
-“Sa kryeministra keni”?
“Do t’i përgjigjem kësaj”, – replikoi Hrushovi. Ai ishte kryeministri i të gjithë vendit dhe secila nga republikat kishte kryeministrin e saj. “Ju keni kaq shumë”?
“Ne kemi 2 milion presidentë amerikanë të korporatave amerikane”, ia ktheu Skouras.
Goli i parë për Skouras! Sigurisht, Hrushovi nuk kishte ndërmend të lëshonte pe.
“Zoti Tikhonov, ngrihuni pak ju lutem”, urdhëroi kryeministri.
Nga një tavolinë në audiencë, Nikolai Tikhonov u ngrit.
“Kush është ai”? – pyeti Hrushovi. “Ai është punëtor, i cili u bë inxhinier metalurgjie…! Ai është drejtues fabrikash të mëdha kimike. Një e treta e mineralit që nxirret në Bashkimin Sovjetik vjen nga rajoni i tij. Atëhere, shoku grek, nuk është kjo mjaft për ju”?
“Jo”, ia ktheu Skouras. “Ky është monopol”.
“Është monopol i popullit”, replikoi Hrushovi. “Ai nuk posedon asgjë tjetër përveç pantallonave që vesh. Gjithçka i përket popullit”!
Më herët, Skouras i kish kujtuar audiencës se ndihma amerikane ndihmoi që të luftohej zija e bukës në Bashkimin Sovjetik në vitin 1922. Tani, Hrushovi i kujtoi Skouras se përpara se të dërgonin ndihmë, amerikanët kishin dërguar një ushtri për ta shuar revolucionin bolshevik. “Dhe jo vetëm amerikanët”, – shtoi ai. “Të gjitha vendet kapitaliste të Europës dhe të Amerikës marshuan drejt vendit tonë, për ta mbytur në pelena revolucionin e ri. Asnjë prej ushtarëve tanë nuk ka qenë kurrë në truallin amerikan, por ushtarët tuaj kanë qenë në atë rus. Këto janë faktet”.
Prapëseprapë, tha Hrushovi, nuk kishte asnjë urrejtje. “Edhe në këto rrethana”, tha ai, “akoma iu jemi mirënjohës për ndihmën që na dhatë”.
Pastaj Hrushovi tregoi përvojat e tij luftarake në Ushtrinë e Kuqe gjatë luftës civile ruse. “Isha në rajonin e Kubanit kur u ndeshëm me Ushtrinë e Bardhë dhe i hodhëm në Detin e Zi”, tha ai. “Jetoja në shtëpinë e një familjeje intelektuale borgjeze shumë interesante”.
Ja ku ishte, vazhdoi Hrushovi, një minator i paarsimuar me duart gjithë qymyr, ai dhe ushtarë të tjerë bolshevikë, shumë prej të cilëve të pashkollë, që ndanin shtëpinë me mësues dhe muzikantë. “Kujtoj të zonjën e shtëpisë që të më ketë pyetur: Më thoni, çfarë dini rreth baletit? Ju jeni një minator i thjeshtë, apo jo’? Të them të vërtetën, nuk dija asgjë rreth baletit. Jo vetëm që nuk kisha parë kurrë balet, por dhe nuk kisha parë as edhe një balerinë”.
Audienca qeshi.
“Nuk e dija se çfarë lloj gjelle ishte apo se me çfarë hahej”.
Kjo solli akoma më shumë të qeshura.
“Dhe u thashë: Prisni, gjithçka do të vijë. Do të kemi gjithçka, edhe balet””.
Edhe denigruesit e kuq të palodhur të shtypit Hearst e pranuan se “ai qe një moment pothuajse i rrallë”. Por sigurisht që Hrushovi nuk mund të ndalej aty. “Tani kam unë një pyetje për ju”, tha ai. “Cili vend ka baletin më të mirë? I juaji? Ju bile nuk keni asnjë trupë të përhershme opere apo baleti. Teatrot tuaj përdorin atë që u jepet nga të pasurit. Në vendin tonë është shteti ai që i jep paratë dhe baleti më i mirë është në Bashkimin Sovjetik. Ai është krenaria jonë”.
Ai vazhdoi të llomotisë më tej dhe më pas kërkoi falje për bezdisjen. Pas 45 minutash të folure, u duk se po i afrohej një mbylljeje të ëmbël. Pastaj iu kujtua Disneyland.
“Pikërisht tani m’u tha se nuk mund të shkoj në Disneyland”, shpalli ai. “Pyeta: “Pse jo? Çfarë ka ndodhur? Mos keni rampa lëshimi raketash atje”? Audienca qeshi.
“Vetëm dëgjoni”, tha ai. “Vetëm dëgjoni se çfarë m’u tha: Ne, domethënë autoritetet amerikane, nuk mund ta garantojmë sigurinë tuaj atje”.
Ngriti duart në stil estrade. Kjo i solli një të qeshur tjetër.
“Çfarë është kjo? Mos ka ndonjë epidemi kolere atje? Mos e kanë pushtuar vendin gangsterët atje? Policët tuaj janë aq të fortë sa ta lëvizin një dem duke e kapur nga brirët. Sigurisht që mund të rivendosin rend në qoftë se ka ndonjë gangster. Unë thashë: Do të doja shumë që ta shikoja Disneyland. Ata thonë: Ne nuk mund ta garantojmë sigurinë tuaj. Atëhere, çfarë duhet të bëj unë? Të kryer vetëvrasje”?!
Hrushovi po fillonte të dukej më shumë i zemëruar sesa i mërzitur. Grushtet e tij goditën ajrin rreth fytyrës së tij të kuqe. “Kjo është situata në të cilën e gjej veten”, tha ai. “Për mua, një situatë e tillë është e pakonceptueshme. Nuk mund të gjejë fjalët për t’ia shpjeguar këtë gjë popullit tim”.
Audienca u befasua. Vërtet po shikonin diktatorin 65-vjeçar të vendit më të madh të botës, që po shfrynte zemërimin pse nuk mund të shkonte? E ulur në audiencë, Nina Hrushova i tha David Niven, se ishte vërtet e mërzitur pse nuk mund të shikonte Disneyland. Kur dëgjoi këtë, Frank Sinatra, i cili ishte ulur në krah të zonjës Hrushov, u përkul dhe i pëshpëriti Niven në vesh.
“Në dreq policët”, tha Sinatra. – “Thuaj zonjës se ti dhe unë do t’i çojmë atje këtë pasdite”. Shumë shpejt, zemërimi i Hrushovit, në qoftë se qe ky ai që kishte, u zhduk. Ai llomotiti pak rreth faktit sesi ishte ngjeshur në një limuzinë të mbyllur në vend të një kabriolete të mirë e të freskët. Më pas, ai disi kërkoi falje: “Ndoshta do të thoni: Çfarë miku i vështirë qenka ky, por unë i besoj rregullit rus: Ha bukë e kripë, por thuaj gjithmonë atë që mendon. Më falni në qoftë se isha disi gjaknxehtë, por edhe temperatura këtu kontribuon në këtë. Gjithashtu, – iu kthye ai Skouras, – miku im grek më ngrohu”.
E çliruar nga ndryshimi i gjendjes shpirtërore, audienca duartrokiti. Skouras i shtrëngoi dorën Hrushovit, i ra shpatullave dhe të dy burrat trashaluqë e tullacë qeshën, ndërsa yjet, të cilët njohën një show të mirë kur e parë një të tillë, i shpërblyen ata me një duartrokitje entuziaste në këmbë.
Dreka mbaroi, Skouras e shoqëroi mikun e tij të ri drejt studios së zërit ku Can-Can po filmohej, duke pushuar së përshëndeturi yjet e ndryshëm gjatë rrugës. Kur hasi Marily Monroe në turmë, Skouras nxitoi që t’ia paraqiste atë kryeministrit, i cili kishte një parë një pamje të madhe me fytyrën e saj në një film rreth jetës amerikane në një ekspozitë amerikane në Moskë. Hrushovi i shtrëngoi dorën dhe i nguli sytë.
“Jeni një zonjë e re e bukur”, i tha duke qeshur.
Më vonë, ajo do të tregonte sesi ishte të shikoheshe me kujdes nga diktatori: “Më shikoi në mënyrën sesi një burrë shikon një grua”. Në atë moment, ajo reagoi ndaj shikimit të tij duke e informuar se ishte e martuar.
“Im shoq, Arthur Miller, iu dërgon përshëndetjet e tij”, u përgjigj ajo. “Duhet të ketë më shumë nga këto gjëra. Kjo do t’i ndihmonte të dyja vendet që ta kuptonin njëri tjetrin”.
Skouras e shoqëroi Hrushovin dhe familjen e tij drejt Sound Stage 8 dhe e ngjiti në një shkallare të drunjtë jo shumë të qëndrueshme, drejt një ambienti sipër skenës. Sinatra u shfaq në skenë i veshur me një kostum francez të fillimit të shekullit, kostumi i tij. Ai luante rolin e një avokati francez që bie në dashuri me një valltare, të luajtur nga Shirley MacLaine, e cila ishte arrestuar për luajtjen e një vallëzimi të ndaluar të quajtur cancan. “Ky është një film rreth shumë vajzash të bukura dhe tipave që i pëlqejnë shumë ato”, deklaroi Sinatra.
Duke dëgjuar përkthimin, Hrushovi buzëqeshi dhe duartrokiti.
“Më pas në këtë film, ne shkojmë në një saloon”, vazhdoi Sinatra. “Ky është një vend ku shkoni për të pirë”.
Hrushovi qeshi me këto fjalë. Dukej se po ia kalonte mirë.
Filmimi filloi; radhët u formuan dhe pas një numri vallëzimi që nuk la kurrfarë dyshimi se pse cancan dikur ishte ndaluar, shumë spektatorë, amerikanë dhe rusë, ngritën supet: Pse zgjodhën këtë për Hrushovin?
“Qe zgjedhja më e keqe e imagjinueshme”, kujton më pas Wiley T. Buchanan, Shefi i Protokollit i Departamentit të Shtetit. “Kur kërcimtari futet në fundin e MacLaine dhe del duke mbajtur ato që duket se janë mbathjet e kuqe të saj, amerikanët e pranishëm ia dhanë një psherëtime tmerri të dëgjueshme, ndërsa rusët qëndruan stoikë, duke disa-provuar në heshtje”.
Më vonë, Hrushovi do ta denonconte kërcimin si gjë pornografike, megjithëse në ato momente dukej mjaft i kënaqur. “Po e shikoja me vëmendje”, thotë Richard Townsend Davies i Departamentit të Shtetit, “dhe dukej sikur po e shijonte çka po shihte”.
Sergei Khrushchev, i biri i kryeministrit, nuk është dhe aq i sigurtë. “Ndoshta babai ishte i interesuar, por më pas filloi të mendonte: Çfarë do të thotë kjo”? – kujton ai. “Për shkak se Skouras qe shumë miqësor, babai nuk e mendoi atë si ndonjë provokim politik, por nuk kishte shpjegim. Ajo ishte thjesht jeta amerikane”. Sergei mblodhi shpatullat, më pas shtoi: “Ndoshta Hrushovi e pëlqeu, por do të thoja për të sigurtë: Nëna nuk e pëlqeu”.
Pak çaste më vonë, Hrushovi hipi në një limuzinë të gjatë të zezë me bishta të mbrapëm të gjatë. Lodge rrëshqiti pas tij. Limuzina eci përpara, duke fituar me ngadalë shpejtësi. Duke e prishur Disneyland, guidat e Hrushovit u shtrënguan që të dilnin me një plan të ri. Në vend të tij, ata e dërguan kryeministrin në një tur në vende ku po bëheshin ndërtime të reja. Hrushovi nuk shkoi asnjëherë në Disneyland.
Peter Carlson ka kaluar 22 vite tek Washington Post si editorialist dhe gazetar për gjëra të veçanta. Ai jeton në Rockville të shtetit Maryland. / Memorie.al
Përgatiti ARMIN TIRANA
