Nga Giovanni Maddalena*
Memorie.al / Gazeta e njohur javore gjermane “Die Zeit”, me seli në Hamburg, ka hapur një faqe online që, duke përdorur inteligjencën artificiale, arrin të lexojë dhe të ndërthurë të dhënat e arkivave naziste, të cilat deri tani ruheshin në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Kështu, me një klikim, kushdo mund të zbulojë nëse anëtarët e familjes së tij, apo të njohur, miq ose armiq, kanë qenë zyrtarisht pjesë e Partisë Naziste të Adolf Hitlerit. Siç raporton CNN, një nga studiuesit më të njohur të kësaj periudhe, Jürgen Falter, zbuloi se nëna e tij, një katolike me bindje liberale, megjithëse ishte e martuar me një person të përndjekur nga regjimi nazist, kishte qenë e regjistruar në Partinë Naziste. Ky ishte një sekret që ajo e kishte fshehur gjatë gjithë jetës së saj. Edhe media të tjera kanë publikuar histori të ngjashme.
Ideja e kësaj faqeje është të korrigjojë një situatë që është krijuar në Gjermani. Ndërsa kujtesa dhe turpi kolektiv për nazizmin janë kultivuar deri në tepri, duke shkaktuar madje edhe reagime të kundërta, si ato të partive të sotme të ekstremit të djathtë, kujtesa familjare dhe private ka ndjekur një rrugë tjetër.
Në shumë familje është fshehur ose mohuar çdo lidhje me nazizmin, duke krijuar situatën paradoksale që pothuajse askush nuk pranon të ketë qenë pjesë e një partie që, në kulmin e saj, kishte më shumë se 8 milionë anëtarë, rreth 10% të popullsisë gjermane të asaj kohe.
Ky rast është pjesë e një problemi më të gjerë: si të ruhet kujtesa e tragjedive dhe fajit kolektiv, që prek jo vetëm shtetet, por edhe rajonet, kulturat, kombet dhe madje grupe të mëdha ose të vogla njerëzish.
Si duhet të trajtohet kujtesa për diçka thellësisht të gabuar, të cilën shumica e njerëzve e ka mbështetur? A duhet të varroset e kaluara duke e fshehur dhe të ecet përpara? Apo është më mirë të bëhet publike, duke kujtuar të gjithë ata që morën pjesë në një turp kolektiv? Zgjidhja e parë është zbatuar në Rusi; e dyta është ajo që po përpiqet të plotësojë “Die Zeit”.
Unë besoj se të dyja këto zgjidhje janë të gabuara dhe se të dyja rrezikojnë të prodhojnë pasoja më të këqija se problemet që synojnë të zgjidhin.
Pa një gjykim të bazuar në të vërtetën, nuk mund të ketë ndryshim. Vetëm e vërteta, edhe kur është e hidhur, na bën të lirë, sepse, siç thoshte filozofi amerikan George Santayana, një e kaluar që nuk gjykohet është e destinuar të përsëritet. Ta fshehësh të kaluarën dhe të vazhdosh përpara është rruga më e sigurt drejt tragjedive të reja dhe edhe më të rënda.
Megjithatë, e vërteta duhet të jetë e plotë. Nisma e *Die Zeit* paraqet vetëm një pjesë të së vërtetës, pa interpretim të kontekstit dhe pa analizë historike. Dikush ka qenë anëtar i Partisë Naziste, po; por pse? Cilat ishin nevojat, dobësitë apo rrethanat që e shtynë? Pse u bashkuan kaq shumë njerëz? Pse pikërisht në atë periudhë historike?
Një pjesë e së vërtetës nuk është kurrë e vërteta e plotë, siç na mëson shkrimtari Vasili Grossman. Edhe në këtë rast, fakti material i regjistrimit në parti nuk tregon gjithçka. “Die Zeit” vëren me të drejtë se mungesa e regjistrimit në parti nuk do të thotë domosdoshmërish se dikush nuk ka qenë nazist, duke pasur parasysh numrin e madh të organizatave, shoqatave dhe strukturave të lidhura me regjimin.
Por vlen edhe e kundërta: regjistrimi në Partinë Naziste mund të ketë pasur arsye dhe mënyra shumë të ndryshme nga bindja ideologjike. Sigurisht, është mirë të flitet për të keqen. Për të mbyllur faqet e errëta, si personale ashtu edhe kolektive, nuk ka rrugë tjetër përveç dialogut të sinqertë, kujtesës dhe gjykimit.
Por ky gjykim duhet të marrë parasysh sa më shumë faktorë të jetë e mundur, përfshirë edhe arsyet pse, në atë kohë, shumë njerëz të zakonshëm e konsideronin atë që sot e dimë se ishte e keqe, si diçka të mirë. Në këtë rast, për shembull, përdorimi i arkivave është pozitiv, por ndoshta një qasje e kufizuar vetëm për familjarët, e shoqëruar me një hyrje shpjeguese historike, do të kishte qenë një zgjidhje më njerëzore dhe më efektive.
*Profesor i filozofisë teorike në Universitetin e Bolonjës
Përktheu Dr. Zhirjar Mokini
Paris, 30 gusht 2026
