Nga Mentor Nazarko
Pjesa e dytë
Memorie.al / Kjo intervistë me Ramiz Alinë, pjesë e një cikli të botuar në gazetën Abc në vjeshtën e vitit 2005, është pa dyshim intervista eskluzive më e gjatë, më e plotë, më e çlirët, të ish presidentit komunist në fund të jetës. Kemi zgjedhur të ofrojmë optikën me të cilën ai sheh Mehmet Shehun, dhe duket qartë se Ramizi është shkëputur nga linja zyrtare e Enver Hoxhës, sipas të cilës Mehmeti ishte poliagjent.
Z. Alia, a kishte preferenca Mehmet Shehu për ndonjë aktor, shkrimtar, shkencëtar…?
Alia: Mehmeti lexonte shumë. Nuk ishte indiferent për asnjë fushë të veprimtarisë shoqërore. Kryesisht donte letërsinë dhe marrëdhëniet me njerëzit e letërsisë i kishte të mira. Edhe Kadarenë e donte. Fillimisht, jo edhe aq, të them të drejtën. Për ç‘arsye? Sepse në natyrën e tij Mehmeti ishte sektar dhe shihte anët negative të të tjerëve. Ishte nervoz dhe shpesh fjalën e fundit e thoshte të parën.
Por më vonë, kur Kadareja pati miqësi me fëmijët e Mehmetit, rrjedhimisht e njohu më mirë. Mehmeti nisi ta respektonte e vlerësonte Ismail Kadarenë. Këtu ka ndikuar edhe fakti që Enver Hoxha ka pasur përgjithësisht qëndrim pozitiv ndaj Kadaresë e, Mehmeti nuk ia lejonte vetes që të mbante një qëndrim të kundërt nga ai i Enverit.
Ndonjë episod tuajin me Mehmetin…?
Alia: Marrëdhëniet e mia me Mehmetin në përgjithësi kanë qenë të mira. Unë s‘kam pasur ndonjëherë grindje me atë. Natyrisht, nuk pajtohesha me atë nervozizmin e tij, veçanërisht ndaj njerëzve të artit, kulturës ose shtypit, të cilët ishin sektorë që i drejtoja unë. Por dua të them edhe një gjë. Mehmeti ishte shumë korrekt.
Unë nuk mbaj mend që të ketë pasur ndonjë vendim në Këshillin e Ministrave, për sektorin që drejtoja unë nga ana partiake, si probleme të arsimit, kulturës, etj., që të merrej pa kërkuar më parë mendimin tim. Më pyeste, qoftë edhe formalisht, nëse isha dakord për çështje të ndryshme. Domethënë, nga kjo pikëpamja, Mehmeti ishte korrekt.
Ju jeni akuzuar se, me mbështetjen e Enver Hoxhës, keni përshpejtuar vdekjen apo eliminimin e figurave që mund të ishin rivalë për ju, si Hysni Kapo, Kadri Hazbiu, Beqir Balluku, etj. A është e vërtetë?
Alia: Ju jeni gazetar dhe përcillni pyetjet e të tjerëve. Unë them se pyetje të tilla janë absurditete, pyetje që i bëjnë ata që historinë e PPSH-së duan ta paraqesin si një histori klanesh që vrisnin njëri-tjetrin, si një shoqatë ku lufta për pushtet personal, ishte qëllimi i gjithë veprimtarisë, duke filluar nga Enver Hoxha e, kështu me radhë.
Jo, këto janë përfytyrime të stisura që synojnë diskreditimin e partisë dhe të komunistëve shqiptarë. Ndërsa për pyetjen direkte, as nuk do të përpiqem të sjellë asnjë argument, pasi në atë nuk ka asgjë reale, asgjë të vërtetë.
Shtypi ka përcjellë këto ditë atmosferën e plenumeve të spastrimit të disa prej figurave. Ç‘përshtypje ju ngjallin ri-jetimi i atyre skenave?
Alia: Edhe unë i kam parë këto materiale të ribotuara. Unë e kuptoj se tek shumë njerëz, sidomos tek të rinjtë, mjaft gjëra nuk kuptohen dhe për shumë nga ato që thuhen nga pjesëmarrësit e atyre plenumeve çuditen e, mund të krijojnë edhe keqkuptime të ndryshme.
Filli i atyre plenumeve janë ato që njihen me emrin “Tezat e Zeza”, përpunimi nga Beqir Balluku dhe një grup gjeneralësh të disa orientimeve për ushtrinë, që ishin në kundërshtim me orientimet që kishte përpunuar Këshilli i Mbrojtjes. Investigimin për këtë çështje e bënë Mehmet Shehu e Hysni Kapo.
Ata i paraqitën konkluzionet në Byronë Politike dhe propozimet për masat ndaj Beqir Ballukut. Më pas rezultoi se nuk ishin jashtë loje edhe Petrit Dume e Hito Çako. Nuk mendoj se këto ngjarje janë përjetuar pa dhimbje nga të gjithë udhëheqësit e kohës, sepse praktikisht u godit pjesa kryesore e Komandës Ushtarake.
Por situata ishte tepër e rëndë. Jemi në fillim të viteve ‘70-të. Kundër vendit tonë vepronin jo vetëm jugosllavët, por edhe sovjetikët, pa përmendur grekët, etj. Ndërkohë, marrëdhëniet edhe me Kinën po keqësoheshin. Në këto kushte, mundësia e infiltrimit të agjenturës së huaj (po flas me gjuhën e kohës) nuk ishte teorike.
Dhe kur u zbuluan “Tezat …” zilet e alarmit ranë natyrshëm. Në këtë situatë, goditja ra jo vetëm tek ata që ishin drejtpërsëdrejti përgjegjës për “Tezat …”, por edhe në njerëz të tjerë, gjeneralë e oficerë madhorë, ndoshta edhe jo fajtorë. Kanë ndikuar për këtë edhe “miqësitë” klanore, edhe “denoncimet” për njëri-tjetrin, kur kuadro ushtarakë implikonin sho-shoqin për faje e gabime etj. Kjo gjë duket qartë edhe në diskutimet e përgjigjet që japin disa nga kuadrot e akuzuar në plenum.
Ç‘përshtypje të lënë diskutimet e tyre?
Alia: Padyshim janë shumë fragmentare dhe kanë karakter investigues. E theksoj, ato pasqyrojnë frymën e një kohe tjetër, të karakterizuar nga vështirësi të shumta.
Shtypi shqiptar prej një periudhe relativisht të gjatë i ka dhënë vend në faqet e veta historive që kanë subjekte ngjarje, personazhe të periudhës së diktaturës. Diku në një mënyrë nostalgjike, diku në një mënyrë dokumentare, diku në një mënyrë të sforcuar apo plot manira protagonizmi etj. Si e gjykoni ju këtë rikthim të tematikës të diktaturës në faqet e shtypit shqiptar? Është një nevojë historike, mbush një boshllëk në literaturën dokumentare apo çfarë?
Alia: Unë mendoj që në radhë të parë kjo çështje ka të bëjë me njohjen e historisë së vendit tonë, sepse duhet thënë që gjatë këtyre viteve të tranzicionit, për një arsye apo për një tjetër, shumë gjëra janë shtrembëruar dhe njerëzit janë të shqetësuar. Prandaj ata duan të mësojnë.
Po marr çështjen e Luftës Nacionalçlirimtare. Thuhet: nuk ka qenë luftë çlirimtare, por ka qenë luftë për pushtet ose më keq ka qenë luftë civile, vëllavrasëse. Njerëzit që e kanë bërë këtë luftë, të gjithë ata partizanë apo luftëtarë që vetë kanë marrë pjesë në këtë luftë ose njerëzit, populli i fshatit dhe i qytetit që e kanë mbështetur këtë luftë, duan të dinë si është e vërteta? Ose të marrësh problemin e socializmit, edhe në atë drejtim thuhen lloj-lloj shtrembërimesh.
Mbetemi tek lufta. Ka disa figura të asaj lufte, të cilët janë parë për 50 vjet në një prizëm të caktuar. Por ndërkohë prej kësaj literature për të cilën po flasim, na vijnë në një dritë të re figura si Zef Malaj, apo figura të tjera të lëvizjes komuniste, të cilët janë eliminuar nga Enver Hoxha. Apo mësojmë që Abaz Kupi ka qenë një figurë e rëndësishme në themelimin e strukturave të Ushtrisë Nacionalçlirimtare. A jeni dakord që një pjesë e gjykimeve historike rreth këtyre figurave të revizionohen apo jo?
Alia: Unë i mbahem një mendimi. Në radhë të parë, kur flasim për historinë, duhet përqendruar tek ajo që është kryesore. Njerëzit në Shqipëri, duhet medoemos të kenë bindjen absolute që lufta që u bë ishte një luftë çlirimtare, një luftë që synoi në radhë të pare çlirimin e atdheut tonë nga pushtuesit italianë dhe gjermanë. Kjo është themelore. Pastaj unë jam dakord që mund të shikohen edhe fenomene të veçanta.
Zef Malaj, që përmendët ju, nuk është Lufta Nacionalçlirimtare e popullit shqiptar. Një person është një person. Ndaj tij mund të jenë bërë gabime, mund të jetë bërë keq, por ai është një person dhe tregimet rreth tij, nuk mund të përcaktojnë karakterin dhe rolin e madh të Luftës nacionalçlirimtare…!
Enveri ka bërë gabime…?
Alia: Enveri ka qenë Komandant i Përgjithshëm i Ushtrisë Nacionalçlirimtare. Dhe kjo ushtri realizoi çlirimin e Shqipërisë. Kjo është kryesore. Po gabime a janë bërë, po Enveri a ka bërë gabime, pyet ti? Enveri ishte njeri, për pasojë edhe ai ka gabimet e veta, të cilat duhen analizuar konkretisht. Por nuk do të ndalem tek kjo çështje.
E kisha fjalën tek Lufta dhe vlerësimet që bëhen për atë. Unë e theksoj se lufta jonë ka qenë një luftë çlirimtare. Ajo nuk ishte një luftë civile (vëllavrasëse). Luftë civile (vëllavrasëse) është bërë në Greqi pas lufte, kur erdhi puna se kush do të vendosej në pushtet. Në Shqipëri kjo nuk ka ndodhur.
Ndokush thotë, po lufta me Ballin Kombëtar a nuk është luftë vëllavrasëse? Jo, ajo ishte luftë me bashkëpunëtorët e fashizmit, sepse Balli Kombëtar u radhit me fashistët italianë, kundër luftës për çlirim. Nuk është luftë vëllavrasëse. Prandaj jam i mendimit që në radhë të parë duhet të vëmë pikat mbi i mbi kryesoren, pastaj mund të flitet për raste të veçanta.
Unë e kam deklaruar dhe e kam shkruar më parë dhe e them këtu me ty edhe tani, që ka patur medoemos gabime, ka patur edhe veprime të gabuara në kuptimin që i kanë kushtuar jetën njërit e tjetrit, madje ndoshta edhe më shumë se njërit e tjetrit. Nuk ka dyshim, se këto duhen parë, por këto nuk e hedhin poshtë luftën Nacionalçlirimtare, siç bëhen përpjekje sot duke përmendur një, dy, pesë apo dhjetë shembuj negativë.
Tani sigurisht mund të ketë segmente politike, studimore që mund të kenë ndonjë synim të tillë, por ka edhe një synim të përgjithshëm që është shkrimi i drejtë i historisë, i cili është ideologjizuar, i cili është bërë në përputhje me ideologjinë e asaj klase, atij grupimi politik që ishte në pushtet, për të mos thënë që ende sot një pjesë e mirë e historianëve që dominojnë skenën shkencore shqiptare janë shkruesit të asaj historie dhe që e kanë vështirë të mohojnë atë që kanë shkruar. Kështu që unë po ju pyes, a duhet ndryshuar, – e morëm vesh këtë që nuk duhet lëvizur nga objektivi kryesor -, a duhet ndryshuar qëndrimi që duhet të mbajë historia ndaj figurave të tilla si Nako Spiru, Zef Malaj apo edhe figura të tjera të cilat janë eliminuar nga diktatura?
Alia: Nuk janë vetëm disa segmente të politikës, të cilët ngrenë probleme të tilla lidhur me luftën. Po krijohet një opinion. Vetë fakti që dilet e propozohet edhe në parlamentin shqiptar që të hiqet data 5 maj dhe të vendoset 7 prilli si ditë dëshmorësh, tregon se goditet vetë Lufta Nacionalçlirimtare e popullit, të damkoset ajo si luftë vëllavrasëse. Juve jeni nga Kolonja. Safet Butka, të cilin unë e kam pasur drejtor të gjimnazit të shtetit kur kam qenë nxënës, ka luftuar kundër italianëve.
Ai qysh atëhere ka botuar në një trakt të vetin marrëveshjen “Dalmaco-Këlcyra”, duke e denoncuar Ballin Kombëtar, megjithëse ai vet ishte anëtar i Ballit Kombëtar, por i përkiste asaj pjese që donte luftën kundër pushtuesit dhe jo bashkëpunimin me pushtuesin. Por tani edhe ndonjë historian ballist, po përpiqet të bindë njerëzit, se nuk ka ekzistuar “Dalmaco-Këlcyra”.
Mos po manipuloni historinë zyrtare…?!
Alia: Jo nuk e manipuloj.
Se Safet Butka deri tani nga historiografia komuniste është konsideruar si tradhtar. Ju e rishikoni…?
Alia: Jo, jo, unë nuk e rishikoj absolutisht me këto që them. Unë fola për një fakt real dhe nuk bëra as biografinë, as vlerësimin e figurës së Safet Butkës. Unë thashë vetëm këtë fakt, që të vërtetoja se bashkëpunimin e Ballit me pushtuesin e ka dënuar edhe një ish ballist si Safet Butka.
Në qoftë se ti do konkretisht të të them më shumë për atë figurë, mund të diskutojmë, megjithëse nuk jam shumë në korrent të veprimtarisë së tij konkrete gjatë luftës. Tani po vij tek Nako Spiru. Unë po jua them se Nako Spiru ka qenë një komunist i ndershëm, ka qenë një luftëtar antifashist i vendosur, një udhëheqës i shquar.
Nako Spiru gjatë gjithë kohës së Luftës Antifashiste dhe pas çlirimit të Shqipërisë, mbetet për mendimin tim figura e një luftëtari të vendosur jo vetëm në luftë, por edhe për zhvillimin e Shqipërisë. Nako Spiru vrau veten, sepse ra viktimë e jugosllavëve. Kjo duhet thënë troç…!
Nako Spiru ra viktimë edhe e mosmbështetjes së Enver Hoxhës në presionin jugosllav…!
Ramiz Alia: Mundet. Enveri nuk e mbështeti, por në ç‘pozita ishte ai në atë kohë? Kishte ndodhur Plenumi i Beratit dhe vetë Enveri ishte damkosur si anti-jugosllav. Sidoqoftë mund të diskutohet….
A ishte mungesë e kësaj mbështetjeje nga presioni i jugosllavëve që e çoi në vetëvrasje apo jo?
Alia: Jo, nuk është kjo mungesë që e çoi në vetëvrasje. Nako priste përgjigje nga sovjetikët. Sidoqoftë, ata që e çuan në vetëvrasje Nakon janë jugosllavët, është akuza që i bënë jugosllavët që; ti je agjent i imperializmit, që ti po bashkëpunon me imperialistët kundër miqësisë shqiptaro-jugosllave. Kjo ishte kryesore, madje vendimtare. Në qoftë se kapemi te fakti nëse e priti apo nuk e priti iksi apo ipsiloni, do të largohemi nga ajo që është themelore. Ndryshe, dashur pa dashur, po e nxjerrim jugosllavin, Titon dhe shokët e tij, të pafajshëm./ Memorie.al
Vijon numrin e ardhshëm
