Nga VEPROR HASANI
Pjesa e katërt
Memorie.al / Mëngjesin e 5 dhjetorit 1912, sipas kalendarit allafrënga, ose më 18 dhjetor, sipas kalendarit allaturka, u përhap një lajm i frikshëm: ushtritë greke kishin hyrë në Devoll dhe po vinin drejt Korçës. Ata digjnin, vrisnin dhe shkatërronin gjithçka që gjenin përpara. Divizionet greke udhëhiqeshin nga një kolonel i quajtur Dhamiano. Myslimanët e fshatrave të Devollit u përfshinë nga paniku. Gjithë tmerri do të binte mbi ta. Vendosën t’i linin shtëpitë e tyre e të niseshin drejt Korçës, mbase atje do të ishin më të mbrojtur. Asgjë nuk ishte e sigurtë, por zgjidhje tjetër nuk kishin. Prisnin të binte errësira. Rrëfimet e asaj nate, duke u gdhirë 6/19 dhjetori, janë nga më rrëqethëset. Ata që morën udhët ishin të shumtë. Nuk mundën të merrnin asgjë me vete.
E pranoi armëpushimin. Shpresonte që gjatë kësaj kohe t’i vinin ndihma nga Devolli dhe Qafa e Qarrit. Nëse ndodhte kështu atëherë ai mund ta prishte armëpushimin kur të donte. Vendosën të dilnin bashkë në rrugë e të jepnin sinjalin e paqes. Dhespoti shoqërohej nga Vasil Singjello, Dr. K. Noçka, Efrim Gjini dhe nga doktori i spitalit grek, Athanas Ikonomi. Hynë në një nga tabakhanet e pazarit dhe pinë kafen e armëpushimit.
Fatkeqësisht, armëpushimi zgjati vetëm disa orë. Andartët provokuan sërish. Nga kjo lëvizje e tyre gjeti vdekjen Vasil Gjoni. Kishte qenë ai më disa të tjerë që bënë përpara me armë drejt kishës së Shën-Gjergjit. Mungesa e një kryekomandanti po u krijonte pështjellim. Vendin e Jorgji Sulos, nuk po e zinte askush tjetër. Kjo gjendje e rebeloi kujdestarin e spitalit grek, Andhrea Papadhaqi. Nxori galonat e tij, shenjën e kurorës së Greqisë, i la ato në Mitropoli dhe mori kryesinë e kryengritësve.
Andartët u bënë me komandant më në fund. Do të udhëhiqeshin nga një kujdestar spitali! Kur ende nuk ishte gdhirë dita e dytë e kryengritjes, Papadhaqi dërgoi në Bilisht 30 ushtarë të “batalionit të shenjtë” të merrnin vesh një herë e mirë përse nuk po vinin andartët. Me t’u gdhirë e premtja (dita e dytë e kryengritjes), nga Devolli mbërriti lajmi: Andartët do të ishin prezent në Korçë në mesditë. Ierolohitët (“batalionet e shenjta”) ishin gati ta festonin këtë lajm, por në këtë kohë mbërriti një lajm i keq.
Në Mitropoli kishte mbërritur një letër e nënshkruar nga Abdyl Ypi dhe oficerët hollandezë. I kërkonin dhespotit që ushtarët e “batalioneve të shenjta”, të dorëzonin armët, pasi në të kundërt do të ndëshkohen. Ierollohitët e Korçës nuk u bindën. Si mund të dorëzoheshin tani kur 1000 andartë do t’u vinin nga Devolli, madje të kryesuar nga një oficer i vjetër grek! Mirëpo mesdita iku, nata ra dhe asnjë andart nuk po vinte. Shqiptarët vazhdonin të merrnin nën zotërimin e tyre pjesë të tjera të qytetit. Qeveria e Durrësit urdhëroi rrethimin e qytetit të Korçës.
Rrethimi u bë dhe gjithë grekomanët që do të kapeshin të armatosur, do të deklaroheshin robër lufte. Andartët e Devollit u bënë të gjallë ditën e tretë të kryengritjes, të shtunën 22/4 prill 1914. Kapedani grek Mavraza, kishte mundur të gjente ndo 120 veta, njerëz të sokakut, filip-lugetër të mbledhur sa andej-këndej, por që nuk ishin për trimëri dhe pushkë. Me të mbërritur në bregun e Shëndëllisë, u dëgjuan të shtëna mitralozi. U vetë-lajmërua ardhja e tyre, por vetëm kaq. Pastaj s’u dëgjua asgjë sikur të kishin vdekur të gjithë krejt papritur.
Kishin ardhur sa për berihaj. Zbritën pa zhurmë në qytet, dhe vetëm kur hynë në Mitropoli nisën të thërrisnin: Rroftë autonomia! Rroftë Greqia! Stavro Samaraj u solli një flamur grek dhe ata e ngritën në ballkon të dhespot Gjermanos. Pastaj dolën të luftonin, por kapedan Mavraza pati fatin e Jorgji Sulos, u plagos që në fillim në shpatull dhe nuk u ngrit më t’u jepte kurajo ierollohitëve. Mori arratinë andej nga kishte ardhur bashkë me andartët që kishte mbledhur rrugëve të Devollit.
Ndërsa të dy palët sulmonin njëra-tjetrën, herë pas herë andartët që ishin ngarkuar me ekzekutimin e njerëzve që kishin dalë hapur kundër Greqisë, vazhdonin të vrisnin njerëz. Këtë punë dinin ta bënin shumë më mirë se sa të luftonin ballë përballë. Kapedan Niko, nga Thraqi i Greqisë me disa të tjerë, hynë në lagjen e vllehve dhe nisën ekzekutimin e njerëzve të saj.
U vra Nikolla Çekani, Papallambro Ballamaçi, vëllai i tij, Sotiri, Vangjel Babajano, Vasil Tabaku, Nikolla Andrea Çika fëmijë 12 vjeç. Vasil Facja që pa me sytë e tij se çfarë tmerre provoje para se të të vrisnin, vrau veten pa arritur trimat e kapedanit nga Thraqi në shtëpinë e tij.
“Kjo egërsi e dytë nga ana e andartëve grekë kundër vllehve të Korçës, zemëroi shumë qeverinë e Rumanisë, e cila protestoi zyrtarisht dhe rreptësisht edhe për një fill do të priteshin edhe lidhjet diplomatike dhe miqësia në mes të dy qeverive po të mos jepte satisfaksion qeveria greke në qeverinë rumune. Po edhe u detyrua duke parë se populli rumun u ngrit në këmbë kundër grekëve, të prishë mblesërinë që po përgatiste me familjen e Konstandinit, bija e të cilit do të fejohej për t’u martuar me princin trashëgimtar të Rumanisë. (Petro Harrizi, “Historia kronografike e Korçës”)
Në fund të ditës së tretë, andartët kishin mbetur pothuaj të pashpresë. Korça nuk do të sundohej kurrë prej tyre. Edhe kujdestari i spitalit Andhrea Papadhaqi, e braktisi rolin e kryekomandantit. Edhe ai iku në Bilisht. Ierollohitët mbeten përsëri pa kapedan. Të gjitha lajmet që merrnin ishin dëshpëruese. Forcat e ish-deputetit Gaqo Busho, ishin thyer prej trimave të kapedan Kajos. Edhe ushtria prej 400 vetash e doktor Harisiadhit, ishte shpartalluar prej vetëdashësve (forcave të qeverisë së Korçës) dhe banorëve të Mborjes.
Ja si rrëfehet përfundimi i luftimeve nga dy vëllezërit vetëdashës (xhandarë të qeverisë shqiptare) Qerim dhe Feti Butka: “Lufta vazhdoi pa ndërprerje për pesë ditë e pesë netë. Lajmi kishte nisur të përhapej me shpejtësi. Fjala mbërriti edhe te komandantët e çetave shqiptare. I pari që hyri në Korçë ishte kapedan Kajua. Çohuni!- u kishte thënë trimave, – andartët po përpiqen të na rrëmbejnë Korçën. Trimat e tij bashkë me Kajon i dolën Korçës nga sipër, aty te vendi që quhet ‘Vreshtat’. Andartët dhe ushtarët grekë mbetën të shtangur. Kush po i sulmonte nga ky krah? Pështjellimi ishte i madh. Frika dhe paniku po i mbërthente njëri pas tjetrit. U shtynë me nxitim më poshtë për t’i shpëtuar zjarrit të Kajos, por u përballën përsëri me breshëri të fortë plumbash. Përpara u kishte dalë Agush Çaushi me çetën e tij, që sapo kishte mbërritur nga Starova. Nuk kishin shumë kohë për t’u menduar. U kishte mbetur vetëm një mundësi shpëtimi, të rrëshqisnin heshturazi nga krahu i rrugës së Kolonjës.
Një pjesë e madhe e tyre u turrën drejt këtij shtegu, por sakaq do ta kuptonin se po shkonin drejt vdekjes. Kishte mbërritur çeta e Sali Butkës e kryesuar nga biri i tij, Gani Butka. Ai çast mbeti i paharruar. Andartët sapo dëgjuan për çetën e Sali Butkës, mbetën të shtangur. E kishin dëgjuar emrin e tij edhe më parë. Gjithkush prej tyre nisi të mendonte vetëm për kokën e vet. U përpoqën të çanin në drejtim të Mborjes, aty ku sot gjenden varrezat e qytetit, me qëllim arratisjen drejt kufirit grek, por edhe kjo tentativë u rezultoi e pamundur.
Rrugën ua kishte prerë çeta e Zalo Prodanit. Rreshti i parë i andartëve u rrëzua nga plumbat e kësaj çete. Pikërisht në këtë kohë një turmë andartësh nisën të qëllonin nga kisha e “Shën Thanasit”. Ndoshta edhe ata e kishin menduar një rrethim të mundshëm. Të gjitha grykët e pushkëve u drejtuan andej. Pas pak u dëgjua një shpërthim i madh dhe kisha e ‘Shën Thanasit’ u përfshi nga flakët. U dogj tërësisht.
Ndoshta priftërinjtë grekë, kishin vendosur atje municionet e ushtrisë greke. Pas shumë përpjekjesh, lufta mori fund. Numri i robërve ishte i madh. Ata dilnin me duart lart njëri pas tjetrit. Po atë ditë u ngrit dhe një komision nën drejtimin e prefektit Pandeli Vangjeli, nënprefektit Abdyl Ypi, majorit Snellen Van Vallenhoven dhe Kristo Floqit, të cilët do të gjykonin të gjithë ata që kishin vrarë njerëz të pafajshëm”.
Askush nuk e dinte çfarë kishte ndodhur konkretisht. Informacionet paraprake të gazetës “Koha” bënin të ditur se nga shqiptarët kishin mbetur 26 të vrarë, mes tyre Papallambro Ballamaçi, vëllai i tij, Sotiri, dhe 6 vlleh të tjerë. Të plagosur ishin 17-të. Në periferi të qytetit u gjetën 30 të vrarë të tjerë, banorë të fshatrave që kishin dalë në mbrojtje të Korçës; u gjetën te ekzekutuara edhe 8 gra; 3 prej tyre ishin therur, sepse njiheshin si gra me ndenja të forta kombëtare.
Të plagosura ishin 8 gra të tjera. Andartët paskëshin bërë luftë me gratë, pleqtë, fëmijët dhe plakat. Këto lajme rebeluan një turmë njerëzish të armatosur. Dëshironin të hakmerreshin një çast e më parë. “Do t’i djegim shtëpitë e grekomanëve”, ishte thirrja e tyre. Pa dyshim që mund të kishte ndodhur edhe kështu, por nënprefekti Abdyl Ypi u doli përpara: “Jo,- u tha ai,- ata nuk janë grekë, janë vëllezërit tanë, një ditë do ta kuptojnë se çfarë do të thotë atdhe dhe atdhetarë”.
Fjalët e Ypit kishin mundur ta zmbrapsnin turmën e irrituar. Mirëpo numri i të vrarë kishte qenë shumë më i madh. Vetëm një ditë më pas u mor vesh e vërteta. Sipas Petro Harrizit, të vrarët ishin 112 veta. Vetëm nga Korça 43, pjesa tjetër u përkiste banorëve të ardhur nga fshatrat. Pritej të fillonin arrestimet e njerëzve të fajshëm, organizatorë të gjakderdhjes.
Të hënën, ditën e fundit të kryengritjes, më 24/6 prill 1914 pas darke, konsulli amerikan majori Harold Sherëood Spencer dhe oficerët hollandezë, kapiteni Jetze Doorman, majori Snellen van Vollenhoven, kapiteni Leopold de Ghilard arrestuan dhespot Gjermanos, të cilin e çuan në ndërtesën e qeverisë të shoqëruar nga ikonom Papa Josifi dhe shërbëtori i tij, Dhimitër Tallabaku. Bashkë me dhespot Gjermanos u arrestuan edhe Vasil Singjello, Efrim Gjini, Vasil Kondi, Jani Spiceri, Onço Ballauri dhe tre mjekë: Llambi Dardha, Papadhopuli dhe K. Polena.
Ashtu si dhespoti edhe këta u çuan në qeveri. Pas mesnate, dhespot Gjermanon e nisën drejt Elbasanit. E vetmja kërkesë e Gjermanos ishte: të merrte me vete Anastasinë. Kërkesa e tij u plotësua, Dhespoti u mor në dorëzim nga oficeri hollandez Reimers. Bashkë me Anastasinë i çuan në Elbasan me të njëjtën araba, të shoqëruar nga një araba e dytë, ku ndodheshin të arrestuarit e parësisë.
Pas disa ditëve u çuan në Elbasan edhe të arrestuarit e tjerë të përmendur më sipër, ku bënte pjesë dhe Efrim Gjini. Arrestimet vijuan edhe përgjatë ditëve të tjera, u arrestuan vendas dhe të huaj, njerëz që punonin fshehurazi “gjirizeve” të agjenturës greke
Këtë rrëfim po e mbyllim këtu me një paragraf të shkurtër, shkruar nga Petro Harrizi te libri i tij, “Historia Kronografike e Korçës”, fq. 89, ku shkruhet: “Si u bë paqja midis luftëtarëve, si u bindën tërë kryengritësit, pasi u detyruan të ngrenë nëpër shtëpitë e tyre flamurin e bardhë, edhe si u shtrua kësilloj vendi, Qeveria zuri të përkujdeset më parë për të varrosurit e të vrarëve, të cilët kishin mbetur pa mbuluar, atje ku qenë vrarë, për shkakun që nuk guxonte të dalë asnjeri jashtë”.
Ndërsa në faqen 91, vijon: “Papastaj Qeveria Shqiptare zuri të përkujdesej për qetësinë e popullit dhe për sigurinë publike duke nxjerrë patrulla natën prej vetëdashësve shqiptarë në Varosh ose prej myslimanëve në Kasaba. Në Varosh dilnin që ruanin edhe myslimanë, gegë ose vendas, por gjithnjë nën komandën e vetëdashësve shqiptarë.
U dha edhe një urdhër që të ndizen fenerët natën. Ca që bënin kokë fortin dhe nuk i ndiznin, dënoheshin dhe kësilloj pastaj zunë të konfirmohen me urdhrat e Qeverisë. … Në ballkon të Mitropolisë, u ngul dhe valonte flamuri shqiptar”./ Memorie.al
*(Shënim: rrëfimi i referohet librit të Petro Harizit, “Historia kronografike e Korçës”, dhe burimeve të tjera të cituara në material)
