Nga Ahmet Xhavit Delvina
Pjesa e parë
Memorie.al / Nuk kam ndërmend të zgjatem në biografinë e familjes sonë, por dua të përshkruaj vetëm disa aspekte të jetës së babait, Neki Delvina, i cili u sakrifikua si shumë shokë të tij, për të quajturin “Atdheu Mëmë” dhe që i hëngri kokën padrejtësisht. U lind dhe u rrit në Stamboll në lagjen “Gallata Saraj” e si rrjedhim edhe familjarisht gëzonin nënshtetësi turke, që në kohët e hershme. U laurua Doktor në Drejtësi në Fakultetin Juridik të Stambollit. Në vitin 1913 – 1914, pasi kreu studimet pas – universitare sipas të gjitha rregullave administrative të qeverisë Turke, e emëruan gjyqtar në qytetin turk Kars, por ai aty nuk filloi asnjëherë punë, pasi iu përgjigj thirrjes që i bëri daiu i tij, Fejzi Bej Alizoti, i cili edhe e kishte rritur, sepse i ati i tij Sherif Beu, e kishte lënë të vogël pasi kish ndërruar jetë. Thirrja ishte për të ardhur në Shqipëri, sepse nevojat për të apo profesionin e tij ishin të mëdha, sapo ishte krijuar shteti i ri shqiptar dhe Fejzi Beu mbante postin e Sekretarit të Përgjithshëm të Shtetit.
Për ardhjen e tij në Shqipëri, insistuan edhe djali i hallës tij Faik Konica, bashkë me djemtë e xhaxhallarëve, Sulejman e Namik Delvina, me motivimin se në këtë shtet të ri, duhet që edhe ai të kontribuonte për hedhjen e themeleve të drejtësisë shqiptare. Ky qëndrim apo detyrim që babai ynë kishte për atdheun e tij të vërtetë, nuk duhet që ai ta diskutonte sepse “përziente kockat e të parëve të familjes”, të cilët kishin kontribuar për këtë vend që po ri ngrihej.
Ai u bind plotësisht dhe menjëherë u nis për Shqipëri për të jetuar përgjithmonë. Ai vinte për herë të parë në Shqipëri dhe siç na thoshte vetë e pati të vështirë sa të ambientohej por s’kish ç’të bënte, dashuria për atdhe e kërkonte këtë sakrificë dhe gjithashtu përmbushte pozitivisht traditën e lashtë të një familje patriotike, siç konsiderohej e jona.
Në vitin 1914, fillon detyrën e gjyqtarit pajtues në Skrapar dhe pastaj vijon si prokuror dhe kryetar në rrethe të ndryshme të vendit, si; Lezhë, Elbasan, Berat, Vlorë, Delvinë e Tiranë, dhe pas 12 vitesh punë në këto detyra, emërohet anëtar i Gjykatës së Kasacionit në Degën Penale dhe Civile në Tiranë, deri në vitin 1944, vit që u bë i ashtuquajturi “Çlirim” i vendit dhe që u instalua përfundimisht komunizmi në Shqipëri për më shumë se gjysëm shekulli.
Qeveria komuniste e asaj kohe riemëroi përsëri të njëjtin trup gjykues, por me emërtesë të re; “Gjykata e Lartë”. Riorganizimi i pushtetit gjyqësor nuk bëri asnjë ndryshim në drejtim të personave, sepse dihej botërisht në të gjithë vendin, se ata ishin njerëz jo-politikë dhe të pa-kompromentueshëm, gjithashtu konsideroheshin si pionierët e parë apo themeluesit e Drejtësisë Shqiptare, për të mos folur pastaj për aftësitë e larta profesionale të tyre.
Mirëpo këto konsiderata apo vlerësime, në pushtetin e ri popullor gradualisht apo shumë shpejt ndryshuan, sepse nuk ju interesonte më indiferenca e tyre politike. Ata me kërkesat e reja të cilat ishin konstruktuar edhe me ligj me ngjyrime politike komuniste, kërkonin që të gjithë kuadrot e larta pa përjashtim në strukturat shtetërore, të ishin në radhë të parë njerëz politik dhe ushtarë të bindur të Partisë. Këto rekomandime duhet të zbatoheshin verbërisht, sepse tashmë Partia qëndronte mbi ligjet.
Por kushtet e reja për një pjesë dërrmuese të Kolegjit të Gjykatës së Lartë ishin të papërtypshme sepse, ata nuk mund të thyheshin në karakter pas kaq vitesh punë të ndershme që kishin bërë me përkushtim, nuk kishin si t’i pranonin këto kushte të reja, apo të hynin e të luanin role të pandershme që binin në kundërshtim flagrant me etikën e gjyqtarit, apo rregullat e drejtësisë botërore!
Ata e kishin marrë parasysh se kush do të ishin konsekuencat për këto “kokëfortësira”, por nuk do të bëheshin kurrë vegla qorre të Partisë-Shtet. Incidentet e para për babain tonë filluan menjëherë sapo ai vizitoi me të atin e xhaxhain, shokun dhe mikun e tij të ngushtë në burg, Dr. Sami Visokën, i cili asokohe akuzohej për faje politike, sepse kishte botuar një libër me titull “Nëna Kosovë”, libër i cili nuk përkonte pozitivisht me politikën aktuale Shqipëri – Jugosllavi.
Ai që predikonte patriotizëm, konsiderohej tradhtar për më tepër që ne ishim funksion i politikës Jugosllave dhe Kosovën e kishim shitur së fundmi zyrtarisht, në 27 gusht 1944, në Visa të Kroacisë, siç e kam përshkruar më lart. Këtë situatë e rëndoi shumë dhe të qenurit e doktorit në kushte paraburgimi, d.m.th. në kushte hetuesie, por që nuk u ndalua dot nga punonjësit e burgut, kur babai ynë paraqiti dokumentin si Anëtar i Gjykatës së Lartë.
Kjo vizitë u konsiderua si gabim i rëndë politik dhe kundërvënie ndaj situatë e rëndoi shumë dhe të qenurit e doktorit në kushte paraburgimi, d.m.th. në kushte hetuesie, por që nuk u ndalua dot nga punonjësit e burgut, kur babai ynë paraqiti dokumentin si Anëtar i Gjykatës së Lartë. Kjo vizitë u konsiderua si gabim i rëndë politik dhe kundërvënie ndaj rregullave të politikës së re komuniste.
Gabimi i dytë, për babain tonë, por i rëndë, ishte gjykimi i një apelimi të bërë ndaj një gjinekologu të quajtur Dr. Çupishti, kundër vendimit të Gjykatës së Shkallës së I-rë të qarkut Vlorë, që e kishte dënuar rëndë, për faj të pakryer. Sipas interpretimit të babait, ai dënim që i ishte dhënë nuk justifikohej sepse, nuk kishim të bënim me faj të kryer nga doktori e, si rrjedhim, babai e prishi dy herë atë vendim.
Dhe në rastin e dytë, që ai u rigjykua, pikërisht në këtë kohë ndërhyn Ndihmës-Anëtari i Gjykatës Lartë dhe njëkohësisht Sekretar i Organizatës së Partisë të Ministrisë së Drejtësisë – Bilbil Klosi, baxhanak i boshnjakut Ramiz Alia, i cili i sugjeroi babait tonë që të hiqte dorë nga këmbëngulja për pafajësinë e doktorit, sepse ishte rekomandimi i Komitetit të Partisë të Qarkut – Vlorë që ai “reaksionar” duhet të qëndronte në burg sepse paraqiste rrezikshmëri për interesat e Partisë.
“Fatkeqësisht” babai nuk u tregua i gatshëm për të plotësuar “rekomandimin”, ose më shqip urdhrin e Partisë, ai nuk i pranoi, as ndërhyrjet e disa personave me influencë në ministri, për këtë çështje. Pas dy rigjykimesh rresht në Gjykatën e Shkallës së I-rë Vlorë dhe me insistimin e vazhdueshëm të babait, deri për shkelje të të drejtave të njeriut, ai u lirua në sallën e gjyqit dhe për fat të keq tonin, ai me të dalë nga burgu ,shumë shpejt organizon një arratisje me gjithë familjen, nëpërmjet detit.
Pas këtij skandali, babai menjëherë u thirr në raport nga Ministri i Drejtësisë së asaj kohe, mostra Manol Konomi, komunist i lig dhe shumë i poshtër, për t’i shprehur se; “e gjithë kjo çështje që na turpëroi të gjithëve, biles edhe neve si Ministri, lëre pastaj si Organizatë Partie, rrodhi vetëm prej papjekurisë tënde politike, mungesën e besimit te Partia, për të mos thënë që e trajtove çështjen e Dr. Çupishtit, vetëm për të kundërshtuar Partinë me qëllim të keq, unë dëshiroj që të jetë një lapsus, se ‘përndrishe’, ti i di konsekuencat që të presin”.
– “Ti, – ju drejtua Manoli me gisht shumë i revoltuar, – sot e mbrapa duhet të kuptosh njëherë e mirë e përgjithmonë se, sugjerimet e Partisë qëndrojnë mbi ligjet e shkruara dhe mbi çdo gjë tjetër në këtë botë. A e kupton apo Jo”? Babai i shkretë pas këtij takimi me ministrin u çorodit fare, sepse kishte dëgjuar për Manol Konomin dhe Bilbil Klosin, që kishin mbaruar studimet për Drejtësi në Francë dhe mendoi menjëherë se si ishte e mundur të studioje në Perëndim për Drejtësi dhe ta përbuzje atë! “Si është e mundur të biesh aq poshtë”?
“Çudi… – Çudi…”!
Gabimi i tretë dhe i fundit i tij para se ta merrte “Ferra uratën”, ishte refuzimi për të parakaluar përpara tribunës qendrore me rastin e 1 Majit po të atij viti, duke brohoritur me entuziazëm për Partinë dhe shokun Enver. – “Unë mendova, thoshte ai – se si ne, trupi i Gjykatës së Lartë me pankarta e parulla, të parakalojmë përpara Enver Hoxhës, ku me siguri aty do të jenë edhe diplomatë të Përfaqësive të Huaja Diplomatike, duke thirrur ‘Rroftë Partia’, me këto veprime ne do t’ju tregojmë atyre, se jemi totalisht të politizuar, atëherë çfarë drejtësie do të japim”?!
– “Nuk i ‘imagjinoj’ dot këto veprime të jashtëligjshme, pse s’thoni që Drejtësia në Shqipëri ka marrë fund dhe kjo rrugë që po ndjekim, është një tragjedi kombëtare”? Që kur ndodhën këto tre raste, Manol Konomi dhe Bilbil Klosi, e shikonin baban tonë gjithë ironi, nënqeshnin me të dhe kjo donte të thoshte qartë se; “ke për ta parë edhe ti, se ç’ka për të të ndodhur, dhe atëherë do të na njohësh ne”.
Këto gabime të tij në vazhdimësi u konsideruan faje politike shumë të rënda dhe si rrjedhim ai nuk meritonte më të mbante poste të larta në sistemin e drejtësisë, për këtë duhet të mbante përgjegjësi dhe të dënohej, për t’u bërë shembull për të tjerët dhe të gjendeshin burimet nga ishte frymëzuar ai për këto qëndrime armiqësore. Kështu atë, fillimisht e flakën jashtë nga detyra, si i panevojshëm dhe i pandreqshëm për ta futur në rrugën e së ardhmes, që do të ishte ajo e asgjësimit të ngadaltë.
Siç e kam përmendur më lart, Enver Hoxha ishte shumë i njohuri i familjes tonë dhe shkaku i kësaj njohjeje me këtë “pleh”, ishte siç e kemi thënë, daiu ynë, apo kunati i babait, Esat Dishnica, i cili Enverin e konsideronte vëlla “binjak” e, si rrjedhim edhe nëna jonë e cila e idealizonte të vëllanë Esatin, natyrshëm për inerci edhe “mostrën” Enver, e konsideronte vëlla të dytë, kështu edhe babait tonë, nuk i mbetej gjë tjetër, veçse dhe ai ta respektonte “vëllanë e kunatit”.
Pas disa kohësh njohje të hershme me Enverin, marrëdhëniet tona familjare arritën në kufijtë konfidencial, hyrjet, daljet, drekat dhe darkat tek ne, ai i shpeshtoi. Lidhjet e Enverit me Esatin tani e prapa u forcuan edhe më tej, sepse ai u bë menaxheri më kryesor në biznesin e Esatit, në atë të Industrisë së duhan-cigareve dhe të tregtisë së sendeve ushqimore që ai tregtonte me shumicë dhe në këto aktivitete tregtare, fitimet ishin shumë të konsiderueshme.
Një koincidencë tjetër qe se Enveri ishte dhe kunati i Bahri Omarit, i cili veç shoqërisë së madhe që kishte me baban tonë, qëlloi edhe komshi tek katër apartamentet e bardha të italianëve, pas “Shallvareve”, kështu që hyrjet e daljet ndërmjet dy – familjeve u shpeshtuan, të dy motrat e Enverit, Fahrija – gruaja e Bahriut dhe Sanoja, mëngjes e pasdreke ishin bashkë me nënën tonë, duke pirë kafenë nëpër shtëpitë respektive.
Mesa duket nënës tonë për pakujdesi, apo për naivitet në këto ambiente tashmë familjare e miqësore, i kishte shpëtuar goja nëpër biseda, se Hiqmet Delvina, djali i xhaxhait të babait, ish – Kryetar Parlamenti dhe Ministër i Drejtësisë në kohën e Mbretit Zog i I-rë, kur u largua nga Shqipëria në 1939 me eskortën e Mbretit me gjithë familje, duke mos patur siguri për udhëtimin që do bënin për t’u “arratisur”, i lë babait tonë në “besë”, për ruajtje, një sasi të konsiderueshme monedhash ari, 20 – franga, ose siç i thonë “Napolona Ari”, për bela të kokës së tij dhe tonës.
Mesa duket kjo bisedë i shkon në vesh Enverit ekzakt, si ishte e vërteta. Për çudi pa kaluar shumë kohë, ai i thotë nënës tonë – “Dëgjo o Cime (kështu i thërrisnin nënës në familje), – i thuaj ti Neki Beut, që bën mirë të na dëgjojë, se jemi të mirë-informuar, që tradhtari Hiqmet Bej Delvina, i ka lënë një sasi të hollash në flori, të cilat do t’i shërbenin Lëvizjes Nacionalçlirimtare që po organizojmë, kështu po të na i japë ne këto para, ai do të mbetet për mirë në historinë e Kombit që po shkruhet”. Ky mesazh në formë të njëjtë, vazhdoi të na vinte prej tij edhe gjatë kohës kur ata dolën në mal, sepse këto vlera të atij “tradhtari” që ruante babai, do t’i shërbenin shumë luftës.
–“Po ky avaz, – thoshte nëna, – vazhdoi të më vinte edhe pas “çlirimit” prej tij, nëpërmjet motrës, Melit dhe vëllait, Esatit. Unë këtë çështje kur ia zura një herë Nekiut me shumë takt dhe pak si indirekt, biles duke mos e zënë në gojë Enverin, po njerëzit e Lëvizjes, që ‘nuk e di se nga e kanë marr vesh ata, që ne i kemi ato para’, ai reagoi menjëherë me shumë nervozitet kundër kësaj dëshire grabitëse të tyre”. Ai nuk mund ta konceptonte dot se me çfarë të drejte ata ndërhynin në çështje krejt private, të dëgjuara rreth e rrotull dhe për të ky ishte një “Banditizëm” i vërtetë.
Në vitin 1945, vjen i biri i Hiqmet Bej Delvinës, së bashku me nënën e tij, Inajetin, nga Firenze ku jetonin, për të marrë parat e lëna tek ne dhe të ktheheshin nga kishin ardhur. Ky udhëtim i tyre vajtje-ardhje në Itali për atë kohë ishte plotësisht i mundshëm, jo vetëm se këtu në Shqipëri ishin përfaqësuesit e aleatëve anglezë, amerikanë etj., por ne akoma nuk e kishim treguar fytyrën tonë të vërtetë terroriste, kriminale e tërësisht komuniste.
Akoma më të sigurtë e ndjenin veten, se ata tashmë kishin nënshtetësinë italiane dhe ishin pajisur me pasaporta të rregullta italiane, kështu që kurrë nuk e mendonin një ndalim të mundshëm për t’u rikthyer në Itali. Gjithashtu ja u largonte çdo dyshim që mund të mos e realizonin qëllimin e ardhjes, se ata pretendonin se paratë e tyre ishin plotësisht të pastra dhe nuk rridhnin nga ndonjë rrugë kriminale, ato para i takonin një familjeje të pasur e të vjetër dhe me pozita të larta shtetërore, për më tepër që ato i mbante në ruajtje një Anëtar i Gjykatës së Lartë, aktualisht në detyrë.
Kështu ata të mbështetur në logjikën dhe mendimet e mësipërme, erdhën të sigurtë më në fund në Shqipëri, direkt e në shtëpinë tonë. Doktor Dragushi kishte mbaruar për mjekësi në Bolonjë, ishte mjek i formuar por nuk e njihte fare situatën se çfarë kishte ndodhur në Shqipëri, natyrisht edhe e ëma Inajeti.
Ata menjëherë i paraqitën babait tonë dy letra, 1 – njëra autorizonte të dy ata (nënë e bir), të merrnin paratë e lëna te ne, dhe tjetra, 2 – ishte letra që babai ynë i kishte lëshuar Hiqmet Beut, kur i kish marrë paratë prej tij. Kjo letër u gris në prezencë të të tretëve dhe ata pasi numëruan paratë një më një, i lëshuan babait “letrën fatkeqe” të marrjes në dorëzim të shumës së parave, që i përgjigjej asaj letre që grisën. Kështu u mbyll kjo çështje, sipas të gjitha rregullave zyrtare.
Por pikërisht pas kësaj fillon tragjedia për dy familjet, nga pushteti komunist i asaj kohe, si për ata të dy fat-keqët, ashtu edhe për ne. Ngjarjet që vijuan nuk rrodhën sipas logjikës së drejtë njerëzore, por rrodhën sipas politikës komuniste të terrorit. Ata nuk u lejuan më të ktheheshin në Itali, krejt në mënyrë të jashtëligjshme me pretekstin se tashmë kishte ndryshuar situata politike. Memorie.al
Vijon numrin e ardhshëm
