Nga Luan Rama
Pjesa e parë
Memorie.al / Kanë kaluar pesë vjet dhe portreti i mikut tim ka mbetur i pa fshirë nga kujtesa ime dhe kjo ndoshta sepse pikëtakimet tona në Paris ishin të shumta, me miq të përbashkët dhe një punë të përbashkët, ditë e vite ku u ngjiz një miqësi e vërtetë, që do të rrezatonte gjithnjë mirësi, respekt, mirënjohje, duke mbetur për mua njëkohësisht një referencë filozofike për jetën, vlerën e njeriut, se ç’përfaqëson në vetvete ajo dhe ç’është itinerari i një njeriu në këtë botë, ç’është pushteti, modestia dhe ç’është të qenit human. Pesë vjet kanë kaluar shpejt, sikur të ishte thjeshtë një stinë. Ndoshta kjo ndodh sepse këto çaste jam në Paris dhe më bie të shkel dhe në ‘Avenue Victor Hugo’, ku Jusufi kishte jetuar në vitet ‘20-’30-të, dhe në ‘Rue de Grenelle’, ku pas tij unë jetova në të njëjtin apartament tre vjet me radhë, apo kur mblidheshim në shtëpinë e ëmbël të Liri Begesë dhe të Luc Barnier, në ambasadë apo UNESCO, e gjer në apartamentin e tij të fundit në ‘Rue Croix-Nivert’ pranë Porte de Versailles, atje ku do të kalonte dhe ditët e fundit të jetës së tij.
Një stinë e nxehtë e mbushur me njerëz, takime intime, konferenca, biseda për letërsinë dhe artin, për të bukurën në tërësi, pasi Jusufi kishte një shpirt tepër sensibël ndaj së bukurës. Qindra kujtime e biseda si miq dhe kolegë, si njerëz në udhët e Evropës, të dashuruar pas Francës dhe lirisë, gjithnjë me sytë nga Shqipëria.
Pesë vjet më parë Vrioni kishte vdekur një mëngjes të bukur, të dielltë, kur ndoshta ai kishte menduar të shëtiste në ‘Saint-Germain-des-Près’, me shpresën se shëndeti po merrte për mbarë. Një ditë para vdekjes më thirri në shtëpi. Diçka donte të më thoshte, por që përsëri nuk e tha. Kishte mall për Shqipërinë, kishte dhimbje. I trishtë, i lodhur, ai kërkonte paqe. Paqe me botën që jetoi, paqe me jetën. Paqen që aq shumë e kishte dashur me të gjithë njerëzit, madje dhe me inkuizitorët e tij. Paqe…!
Atë mëngjes, telefoni i Agit, gruas së tij të dashur, më bëri të rend me makinën drejt shtëpisë së tij, në ‘Rue Croix-Nivert’, diku pranë ‘Porte de Versailles’. – “Eja shpejt, nuk di se ç’ka, Jusufi nuk më përgjigjet”! Me të mbërritur, ngjita ashensorin me një frymë dhe hyra në dhomën e gjumit.
Trupi i Jusufit kishte lëvizur lehtë nga shtrati, duke formuar një kryq me krevatin dhe fytyra e tij nuk di pse menjëherë më kujtoi figurat e zbehta, por mjaft shprehëse në pikturat e El Grekos. I fola, i vura dorën në qafë, i preka duart, këmbët…! Por jo, Jusufi nuk do të përgjigjej. Me sytë e hapur, veshur në rroba të kaltra, ai vështronte në zbrazësirën e pajetësisë.
– “Agi, Jusufi na ka lënë…Ka shkuar”! Agi nuk donte ta besonte që vdekja mund të ishte aq e paqtë dhe pa fjalë: – “Po ai është i ngrohtë”, – më pëshpëriste e hutuar, duke mos dashur ta besonte dhe duke ardhur rrotull pa ditur ç’të bënte: – “Jusuf! Jusuf”! – kërkonte ajo ta zgjonte nga ai gjumë i rëndë, i përjetshëm. Figura e El Grekos, në dritën e bardhë të mëngjesit, me duart e hapura në formë kryqi, nuk u përgjigj më.
Kishte diçka të shenjtë. Në krahë, tavolina e tij e punës, librat, fjalorët e panumërt, ordinatori, tekstet e fundit dhe dy dosje ku shkruhej: “Mira Meksi”! Ishin tregimet e fundit që po përkthente nga mikesha e tij…! Rasti e solli që Jusuf Vrionin ta shoqëroja të vdekur për në atdhe.
Fluturonim çuditërisht mbi ‘Harkun e Triumfit’, nga ku jo larg shquhej kulla ‘Eiffel’, kupola e Akademisë Franceze dhe ajo e kishës tek “Hôtel des Invalides”, Sena dhe anijet mbi lumë. Jusuf Vrioni kurrë nuk e kishte parë nga lart dhe kaq afër këtë qytet aq të dashur ku kishte kaluar rininë e tij.
Po fluturonte pa jetë, në një udhëtim që kurrë nuk e kishte dëshiruar, në një udhëtim që i trembej gjithnjë ato muajt e fundit dhe që refuzonte ta mendonte: kthimin e tij i vdekur. Në ambasadë, shkrimtari Ives Mabin dhe mik i shumë shqiptarëve, pak kohë para se të niseshim, më kishte lënë një shënim të shkurtër për Jusufin, ku mes të tjerash shkruante:
– “Jusuf shqiptari! Ne s’kishim asnjë arsye të takoheshim, të njiheshim. Rrethanat që zakonisht janë të panevojshme, ishin të mbara për miqësinë tonë. Sapo u pamë, u bëmë miq. Miq për gjithnjë. Miq të një miqësie ku kuptohemi pa qenë nevoja të flasim, të shpjegohemi, të justifikohemi. Ne admironim të njëjtat vlera.
Ne iu jepnim preferencë të njëjtave ndjenja, prioritete. Qeshnim me të njëjtat pretendime që kishim. Ishim të mallëngjyer nga të njëjtat ngjarje. Ne dinim gjithashtu të qeshnim së bashku….Ti e doje vendin tënd. Shqetësoheshe për të. Ai ishte gjithnjë në thelb të zëmrës tënde”.
– “Comment vas-tu mon cher”? (“Si shkon, i shtrenjti im”?) – më thoshte shpesh në telefon apo kur vinte të pinim një uiski. Me Jusufin biseda ishte gjithnjë e këndshme. E admiroja frëngjishten e tij të përsosur dhe elegante, një frëngjishte që kishte mbetur në tonet aristokratike të viteve ‘40-’50-të, por që ishte një gjuhë e pastër dhe mjaft e rafinuar.
Kur binte fjala për rininë e tij apo për epokën kur ai kishte jetuar në Francë, sytë i merrnin një dritë të veçantë dhe nostalgjia e mbërthente. Ajo kohë e rrëmbente me magjinë dhe intensitetin e kujtimeve, të jetës që kishte jetuar, thua se ajo të kishte qenë pjesa më e bukur e jetës së tij.
Ai kishte zbarkuar në Paris një ditë të vitit 1925, kur babai i tij, Iljaz Vrioni, ish-kryeministër dhe ministri i Jashtëm i Shqipërisë, ishte caktuar ambasador i Shqipërisë në Francë. Ahmet Zogu sapo ishte zgjedhur President i Republikës së re shqiptare. Legata ishte vendosur në fillim në “Rue de la Pompe”, por më pas, ambasadori Vrioni bashkë me familjen ishte vendosur në 11, bis, “Avenue Victor Hugo”, shumë pranë sheshit të “L’Arche de Triomphe”.
Pikërisht atë kohë Jusufi do të fillonte jetën e tij pariziane: studimet në një nga licetë më të famshme të Parisit “Lycée Janson-de-Sailly”, ku në një klasë paralele studionte André Maurois; sporti në fushat e tenisit në Bois de Boulogne; pushimet familjare në Evian, Bretagne, në kështjellat buzë Loire apo në Merlimont pranë Touquet, në veri të Francës.
Shkrimtarët e tij të preferuar të kësaj kohe ishin Proust, Claude Mauriac, de Monterlant, Gide, etj. Edhe pas 70 vjetëve, atij i kujtoheshin ato ditë kur lexonte “La condition humaine” të Gide, apo “Voyage au bout de la nuit” (“Udhëtim në fund të natës” të Celine. Jusufi do të ishte padyshim një nga shqiptarët më të integruar në shoqërinë franceze të asaj kohe.
Jeta e tij ishte pasionante, me etje për dije, për të njohur shkencën e artin, enigmat e matematikës dhe të kimisë. Ato vite ai luante hockey dhe skuadra e tyre me kapiten Jacques Lacarrière do të dilte kampione e Francës. Papritur, kur ai mbushte 16 vjeç, një ditë më vonë, më 17 mars 1932, babai i tij do të vdiste nga ceroza. Trupi i tij do të përcillej plot nderime nga qeveria franceze, e cila e kishte nderuar me dekoratën e lartë “Officier de la Legion d’Honneur”.
Pas vdekjes së Iliaz Vrionit, familja do të vazhdonte të qëndronte në Francë. I riu Vrioni ishte një student i përkryer dhe i njohur në rrethet pariziane. Kështu ai njohu Coco Chanel, aktoren Micheline Presle dhe personazhe të tjerë të mondanitetit francez. Pas liceut, ai vazhdoi studimet në “Hautes Etudes Commerciales” (HEC) një nga shkollat më të famshme të Francës. Pas një licence në “HEC”, ai u regjistrua në shkencat politike si dhe për një doktoraturë në Drejtësi (en Droit).
Por në këtë kohë erërat e luftës po afroheshin. Në pranverën e vitit 1939, ai u detyrua të lërë me dhimbje shkollën dhe Parisin. – “Më kujtohet si tani ajo mbrëmje e fundit, kur isha me një mikeshën time në një restorant të njohur buzë Senës, në ‘Tour d’Argent’, tregonte ai. Të nesërmen, bashkë me vëllain, Aliun, ne shkuam në Gare de Lyon. Të përmalluar dhe me një ndjenjë të çuditshme nga ky largim, ne puthëm kalldrëmin e stacionit dhe u nisëm drejt Romës. Ishte një lloj lamtumire…”!
Më 5 gusht 1939, Vrioni zbarkon në Shqipërinë e pushtuar nga Italia fashiste…! “Atëhere kishte filluar lufta dhe Jusufin e takova në Nice, – më kishte treguar një ditë një nga miqtë e Jusufit, Robert Durant-Vienne, ish student me të në HCE. – Çdo bësh tani që u pushtua Shqipëria? – e pyeta. – Do shkoj në Shqipëri, – m’u përgjigj menjëherë ai, vendi im është atje! …Kjo përgjigje e tij më befasoi”. Sa atdhetar që ishte Jusufi, aq dhe evropian ishte ai, pasi jeta e tij u gatua në një qerthull ku përziheshin kulturat, gjuhët, shoqëritë. Me të drejtë Ives Mabin më kishte shkruar: “Jusuf Francezi!
Ti e doje Francën, kulturën e saj që e njihje aq mirë, gjuhën që e përdorje në mënyrë të admirueshme, siç e dëshmojnë përkthimet e veprës së një prej shkrimtarëve më të mëdhenj botëror mes të gjallëve, mikut tënd dhe tonit, Ismail Kadare. Ti e doje atë dialog të vështirë, të rreptë, të pasur, midis gjuhës së nënës tënde dhe gjuhës franceze.
Ti e doje aq shumë këtë gjuhë sa siç më ke thënë, kur ishe në burg, në dhomën e izolimit, ti flisje me vete frëngjisht që të mos çmendeshe. Sa kompliment i bukur për një gjuhë që ishte gjithashtu tëndja, pasi ti ishe po aq francez, si gjithë ata francezë që flasin këtë gjuhë dhe që duan këtë vend, mbrojtës të lirive dhe të të drejtave humane…”!
Jusufin e kisha takuar në Francë në vitin 1991, kur ministri shqiptar i Kulturës të Shqipërisë do të bënte një vizitë zyrtare në Paris. Në sallën e bukur të Ministrisë së Kulturës, në “Rue Valois”, ministri i atëhershëm Jack Lang, shtroi një drekë, ku ishin ftuar dhe Ismail Kadareja e Jusuf Vrioni, si dhe shkrimtarë francezë si Bosquet, Nourissier, Ives Mabin e Robert Escarpit, dy libra të të cilit ishin përkthyer dhe botuar në shqip.
Yves Mabin ishte atje, pranë Jusufit. Kishte qenë pikërisht ai që kishte bërë të mundur që për herë të parë, pas pesë dekadash, Jusufi të mund të shkelte përsëri në rrugët e Parisit. Kjo kishte ndodhur pikërisht me rastin e veprimtarive të 200-vjetorit të Revolucionit Francez, i cili u festua me madhështi në gjithë Francën.
Më kujtohet gjithashtu dimri i vitit 1992-1993, kur bashkë me Liri Begenë dhe Luc Barnier, shkuam në aeroportin “Charles De Gaulle”, për të pritur Jusufin. Kësaj radhe ai vinte i ftuar nga botuesi i Kadaresë, Claude Durand. Nga aeroporti shkuam drejt e në shtëpinë e Lirisë, ku do të vendosej për një kohë të gjatë dhe ku do të gjente një kënaqësi e prehje të jashtëzakonshme. Mbrëmjeve mblidheshim mes miqsh të ndryshëm, mes të cilëve gjithnjë Edi Rama, dhe Jusufi niste nga ligjëratat dhe kujtimet e tij.
Kishe dëshirë ta dëgjoje. Sapo shkelte në Paris, dukej sikur kryeqyteti francez e thithte plotësisht me hijeshinë dhe magjepsjen e vet, me miqtë e tij të dikurshëm, intelektualët e ndryshëm, rrugët që i njihte me pëllëmbë, kujtimet e rinisë, kafenetë e ‘Saint-Germain-dès-Près’ apo të ‘Montparnasse’. Në shkurt të vitit 1993, Jusufi do të rivinte përsëri në Paris. Tashmë ishte krijuar një “shkuarje-ardhje” e përhershme, Tiranë-Paris dhe Paris-Tiranë.
Në fundin e vitit 1997, Jusuf Vrioni, ish-i burgosuri politik i kohës totalitare, u emërua ambasador i Shqipërisë në UNESCO dhe një vit më vonë, Akademia Franceze e vlerësoi me çmimin e Frankofonisë. Pak muaj më vonë ai do të nderohej nga Ministria e Kulturës franceze me Urdhrin e Kalorësit të Legjionit të Nderit. Në qenien e Jusufit një ndër gjërat që spikaste më shumë ishte thjeshtësia e tij.
Ndoshta nga që gjithnjë ai kërkonte që çdo gjë të ishte në perfeksionin e vet, çka ishte kthyer tek ai në një vlerë absolute dhe e pa arritshme. Modest në shfaqjen e tij, modest për të mos u dukur në podiumet, i rezervuar për të mos thënë gjithnjë “unë”, edhe kur kishte të drejtë ta thoshte këtë, vështirë se mund të gjeje një tjetër aq të thjeshtë e fjalëpakë sa ai.
Vështirë se mund të merrje një intervistë, pasi gjithnjë përgjigja e tij do të ishte: “E ç’mund të them unë? E ç’di unë më shumë se të tjerët”?! Për një kohë të gjatë regjisori Jean-Louis Berdot dhe producenti Michel Faure, autorë të disa filmave dokumentarë mbi Shqipërinë, u përpoqën të realizonin një film dhe për jetën e Vrionit. – “Thuaj pak Jusufit, – më thonin ata, – përse vallë nuk pranon ta filmojmë”?!
Një ditë ata mundën ta bindin që ta incizonin gjatë dy orëve në sallën e poshtme të ambasadës në “Rue de la Pompe”, por kur i kërkuan ta xhironin përgjigja e Jusufit ishte negative. – “Një film për mua? E kush jam unë? Kujt do t’i vlejë ky film”?! – ju kishte thënë ai me të qeshur, duke u rrahur krahët miqve të tij. Një tjetër herë isha me kineastin Luc Barnier, të cilin ai e admironte.
Edhe ai donte të realizonte një film për Jusufin. – “Kushedi, mbase e bindim”, – më tha një ditë Luc. Morëm një makinë, një llambë ndriçimi, një manjetofon, kameran dhe bashkë me Jusufin u nisëm për në shtëpinë e një miku të tij të kohës së burgut, një refugjat politik i ardhur në Paris në vitin 1990. Memorie.al
Vijon numrin e ardhshëm
