Nga Neritana Kraja
Memorie.al / Ndonëse i trajtuar si një art i dorës së dytë, para viteve ’90-të të shekullit XX-të, në ndryshim nga artet e tjera pamore, fotografia ka qenë pararojë. Ajo është zhvilluar thuajse paralelisht si në vendet e tjera të Europës, ku nisi të zhvillohej fotografia…! Fundi i shekullit XIX-të dhe fillimi i shekullit XX-të, numëron emra të mëdhenj fotografësh, madje u ngritën në këmbë edhe dinasti, të cilët na kanë dhënë mundësi të shohim sot të paprekur Shqipërinë e atyre viteve: peizazhe, portrete, mënyra jetese, veshje…! Ne do të ndalojmë në tre pre tyre.
Marubi
Pietro Marubbi, italiani i lindur në Piacenza të Italisë në vitin 1834, mbështetësi i flaktë i Garibaldit, do ta lidhte jetën e tij përjetësisht me Shqipërinë dhe do të hynte në histori, si fotografi i parë i vendit tonë. Përndjekja nga forcat austro-hungareze, e detyruan italianin Marubbi, të emigronte drejt Shqipërisë, ku mbërriti rreth vitit 1850.
I lidhur ngushtë me vendin që e mirëpriti e që u kthye në atdheun e tij të dytë, Pietro do ta shqiptarizonte edhe emrin e tij për t’u njohur tashmë nga të gjithë, si; “Pjetër Marubi”.
Pikërisht këtij pionieri të fotografisë shqiptare, i njihet merita e padiskutueshme, që solli për herë të parë në Shqipëri aparatet fotografike e, me to arriti të përcjellë deri në ditët tona, figura e portrete njerëzish të shquar e jo vetëm, peizazhe të ndryshme, por dhe momente nga ngjarjet historike më të rëndësishme, ato që lanë gjurmë në memorien e brezave. Por krahas mjeshtërisë në artin e fotografisë, Pjetër Marubi ishte dhe piktor, skulptor e arkitekt.
I vendosur në Shkodër, djepin e kulturës shqiptare, Marubi hapi të parën studio fotografike “Foto Marubi” e aty shkrepi dhe atë që mendohet si fotoja e tij e parë, kushtuar kaçakut të njohur të atyre anëve, “Hamzë Kazazi” (1858).
Pas shkrepjes së parë në 1858, Pjetër Marubi nisi të dalë nga studioja e tij, për të shkrepur tashmë shumë foto të tjera në natyrë, që do të përjetësonin copëza të tëra të realitetit shqiptar, duke i dhënë udhë kështu, asaj që më vonë do të quhet nga të huajt; “epoka e artë e fotografisë shqiptare”.
Tre vjet pas shkrepjes së parë, në vitin 1861, ai realizoi peizazhin e parë fotografik, që paraqet Shkodrën. Dalëngadalë, Pjetër Marubi nisi të përthithi mendësinë e shqiptarëve. Pjesa më e madhe e fotove të tij, janë stampuar në bardhë e zi, por ka edhe në sepje.
Krijimtaria fotografike e Pjetër Marubit, përfshin shumë zhanre, si foto-portretin, peizazhin natyror dhe urban, etnografinë, historinë, fotografinë me subjekte sociale, etj. 150 mijë negativët e përcjellë deri në ditët tona, përbëjnë një nga dëshmitë më autentike e të rralla të historisë së vendit tonë, traditave, etnografisë e kulturës shqiptare.
Gjon Mili
Gjon Mili, lindi në Korçë në vitin 1904, mërgoi në Shtetet e Bashkuara në vitin 1923 dhe studioi në Institutin e Teknologjisë të Masaçusec-it, si inxhinier ndriçimi dhe u bë i famshëm si fotograf, për revista të njohura amerikane, si “Life” dhe “Fortune”. Me mjeshtërinë e tij prej fotografi, ai e çmontoi idenë, se momenti brenda fotografisë, qëndron përjetësisht i ngurtë.
Mili ishte një pionier i fotografisë flash (me dritë) si dhe një nga të parët që përdori teknikën stroboskopike (fenomen vizual që ndodh kur lëvizja është e vazhdueshme). Stroboskopika përdorej si metodë, por vetëm në shkencë. Ishte Mili që e masivizoi edhe në fusha të tjera të fotografisë.
Ai u përpoq të studionte lëvizjen dhe ndërveprimin e trupit të njeriut, duke fotografuar valltarë, muzikantë, aktorë me teknika të ndryshme. Për 15 vjet ai ka punuar si fotoreporter për revistën e njohur amerikane “Life”, ku ka pasqyruar në fotografi figura të rëndësishme të artist dhe kulturës botërore, si regjisorin Hitchcock, kompozitorin Stravinski, aktoren Helen Vajgel, këngëtarët Frank Sinatra dhe Pol Robson etj.
Në vitin 1949, ai u dërgua nga revista “Life” për të fotografuar artistin Pablo Picasso, me të cilin krijoi një seri fotosh, në Valori të Francës. Ndër to ishte edhe ajo më e njohura, me titull “Pikaso duke vizatuar me dritë”, që gjendet në shumë albume të fotografisë botërore.
Në vitin 1952, hapi ekspozitën kushtuar Pikasos në Galerinë e Parisit, gjithashtu mori pjesë edhe në ekspozitën kolektive më të madhe të fotografëve të shekullit të kaluar, me emrin “Familja e njeriut”, hapur në New York, në vitin 1955.
Ai mbeti gjatë gjithë jetës një shqiptar, duke mos ndryshuar shumë gjëra, që nga emri i tij, të cilin e shkroi gjithmonë “Gjon”, duke thënë se; “ai shkruhet dhe lexohet kështu, vetëm në Shqipëri”. Gjon Mili vdiq në Stamford, Connecticut, SHBA-ës, me 14 shkurt të vitit 1984.
Kristaq Sotiri
Korça është një qytet i veçantë që dallohet për shumëllojshmërinë e kulturës. Kristaq Sotiri lindi në një periudhë të ndryshimeve të mëdha, në vitin 1883, në fshatin Mborje. Emigroi në SHBA-ës dhe kishte një interes të veçantë dhe talent në fushën e fotografisë.
Më pas ai punon në një studio me fotografin e shquar “George Steckel”. Aty ai përvetëson artin e fotografisë. Kur kthehet në Korçë, në bashkëpunim me piktorin e famshëm, Vangjush Mio, ai hap studion e tij private “Studio Sotiri”.
Dy dëshirat e tij ishin të fiksonte natyrën me aparatin e tij dhe qenien njerëzore me gjithë ngjyresat e tij. Mendohet nga studiuesit, se ka me mijëra fotografi të ruajtura. Janë të njohura portretet “Lypësi mandolinist”, “Gajdexhiu” etj. Kristaq Sotiri mori pjesë në një ekspozitë të artizanatit shqiptar në Tiranë, më 1931 dhe në Bari të Italisë, ku fitoi medalje.
Ndër shumë portrete të njohura, është dhe portreti i këngëtares së famshme Tefta Tashko Koço, nëpërmjet fotove. Kristaq Sotiri e kaloi jetën, duke fiksuar jetë njerëzore në celuloid dhe duke iu dhënë atyre jetë përtej jetëve të tyre, që vijnë deri në ditët tona sot, si një pasuri e jashtëzakonshme, për ta njohur atë kontekst të ngjarjeve, emocioneve, tipologjisë së karaktereve.
Ai rreshtohet bashkë me Kel Marubin, në esencën e fotografisë shqiptare, si një zë i rëndësishëm i imazhit në Shqipëri, të shekullit të XX-të.
Imazhe të njerëzve të veshur me veshje tradicionale shqiptare, por edhe të atyre që janë veshur me rroba moderne të kohës, portrete grash dhe burrash, lypsarë, endacakë, shumë herë dhëndurë e nuse të reja, ditën e martesës, janë personazhet që ndeshim në fotografinë e tij. Ai është fotografi që e ka fotografuar më së shumti Korçën, shtëpitë, sokaqet, pazarin e famshëm e, deri tek rrugët e mbuluara me bore.
Sotiri është konsideruar si pionier i fotografisë moderne. Pavarësisht se nuk mund të krahasohet me fondin e Marubit, ai është nga më të rëndësishmit dhe një figurë e madhe e artit pamor. Memorie.al
