Nga Ismet Azizi
Pjesa e dytë
-Një histori e shtrembëruar, një realitet i zhdukur me qëllim –
Memorie.al / Ngjarjet e vjeshtës së vitit 1941 në Sanxhak dhe sidomos në Pazar të Ri, përbëjnë një nga episodet më të përgjakshme dhe më të shtrembëruara të historisë së rajonit. Ato që ndodhën atë vit nuk ishin “përleshje lokale”, siç i ka quajtur sistematikisht historiografia serbe, por përpjekja e parë e organizuar për një spastrimin etnik të Sanxhakut, e kryer nga formacionet çetnike nën komandën e Dragoljub Mihailoviqit, Kosta Pećancit dhe drejtuesve lokalë si Radomir Cvetić, Todor Dobrić, Mašan Đurović e të tjerë. Në historiografinë serbe – nga vepra e Vaso Çubriloviqit, deri te interpretimet e pasluftës të shkollës “partizane” – ngjarjet e Novi Pazarit, janë paraqitur qëllimisht të zbutura: si “konflikt ndëretnik”, “hakmarrje lokale”, “pabesi e myslimanëve”, madje edhe si “kolaboracionizëm shqiptar e boshnjak”.
Pse dështoi sërish sulmi çetnik?
Arsyet janë të ngjashme me sulmin e parë:
- Disiplina e ulët e çetnikëve. Përfshinte:dehje gjatë luftës, plaçkitje masive, djegie shtëpish pa rend operativ, mosbindje ndaj urdhrave.
- Koordinimi i dobët komandues; Kapetan Cvetići dhe Pavloviqi ishin në konflikt të hapur.
- Mbrojtja e mirë-organizuar myslimane; Aqif Efendi Bljyta organizoi një sistem të dyfishtë të mbrojtjes:pozicione statike ndalimi, njësi mobile goditëse. d) Ndihmat e reja nga Peja, Drenica dhe Rugova. Gjatë 15–20 nëntorit, erdhën edhe 300–400 luftëtarë të tjerë nga Kosova.Paniku i popullsisë serbe dhe kërkesa e tyre për ndalim të sulmeve. Një nga faktet më të pazakonta të luftës:vetë popullsia serbe e Novi Pazarit iu lut çetnikëve të ndërprisnin sulmet.
Kanë mbetur të dokumentuara kërkesat me shkrim të: 2.500 serbëve të Pazari, 227 nënshkruesve nga fshatrat e Vojkovacës dhe Sopoqanit. Ata kërkuan: ndalim të menjëhershëm të sulmeve, hyrje në negociata, fund të djegieve e masakrave. Kjo është dëshmi se:popullsia serbe nuk kishte të njëjtin qëllim me çetnikët; çetnikët nuk luftonin për mbrojtjen e tyre, por për plane ideologjike; serbët e Pazarit e dinin se popullsia myslimane ishte gati t’i mbronte (siç edhe i mbrojti 420 prej tyre). Sulmi i tretë çetnik ndaj novi pazarit (4 dhjetor 1941)
Kur gjenocidi përpiqet të hyjë nën hijen e flamurit gjerman!
Sulmi i tretë është i vetmi në të cilin çetnikët u përpoqën të keqpërdornin Wehrmacht-in për t’i hapur rrugë planit të tyre për pushtimin e Novi Pazarit dhe masakrimin e popullsisë myslimane. Ky sulm është edhe shembulli më flagrant i manipulimit, mashtrimit dhe tradhtisë që përdorën çetnikët, madje edhe kundër aleatit të tyre të momentit.
Plani: mashtrimi i komandës gjermane në Rashkë
Vojvoda Mashan Gjuroviq, i dështuar në dy sulmet e para, vendosi të përdorë një metodë tjetër: T’i thotë gjermanëve se Novi Pazari kontrollohej nga partizanët. Arsyeja ishte e qartë:Gjermanët kishin urdhër që çdo territor nën kontroll partisansk të shkatërrohej menjëherë. Nëse do të besonin se Novi Pazar ishte “qendër komuniste”, atëherë bombardimi do të kryhej nga vetë Wehrmachti. Kjo do t’u shkurtonte punë çetnikëve: qyteti do të binte pa luftë.
Dhe gjermanët ranë në grackë — për 30 minuta.
Me 4 dhjetor 1941, një formacion gjerman i divizionit 113 të këmbësorisë u nxitua nga Raška drejt Pazarit, duke pasur me vete: rreth 100 ushtarë, katër topa kundërajrorë, skuadra zbulimi ajror.
Sulmi fillon me bombardim gjerman
Që në orën 09:00, pozicionet e mbrojtësve myslimanë dhe shqiptarë pranë Petrovës Crkva u bombarduan rëndë. Nëse gjermanët do të vazhdonin vetëm 30 minuta më gjatë, qyteti do të mund të binte. Por pastaj ndodhi çka nuk e priste askush: Gjermanët kuptuan se ishin mashtruar. Kur avionët e zbulimit u ngritën mbi Novi Pazar, nuk panë: flamuj partizanë,as njësi të armatosura komuniste, as gjurmë fortifikime partizane.
Çfarë panë? Flamuj gjermanë të ngritur nga popullsia myslimane. (Açif Ef. Bljuta kishte dhënë urdhër t’i ngrinin për të shmangur bombardimin.)
Gjermanët e kuptuan se: çetnikët kishin gënjyer, në qytet nuk kishte partizanë, qëllimi ishte spastrimi etnik i myslimanëve. Për Wehrmacht-in, manipulimi i aleatit ishte i patolerueshëm.
Gjermanët tërhiqen duke marr me vete çetnikët
I zemëruar, komandanti gjerman dha urdhër: Tërheqje të menjëhershme në Raškë. Ndalohet çdo operacion i mëtejshëm i çetnikëve. Në këtë moment, u bë e qartë se sulmi i tretë u kthye në një fiasko totale për çetnikët.
Pasojat: çetnikët e ekspozuan veten si forca terroriste, jo si aleate
Ky episod është tepër i rëndësishëm për disa arsye:Çetnikët provuan se nuk luftonin kundër gjermanëve, por bashkëpunonin me ta. Synimi i tyre i vetëm ishte eliminimi i elementit shqiptar dhe boshnjak. Ata ishin të gatshëm të masakronin edhe serbët e Pazarit, nëse do të duhej, për të realizuar marrëzinë ideologjike të Serbisë së Madhe.
Edhe dokumentet gjermane të Luftës II-të Botërore e përshkruajnë këtë episod si: “një tentativë e çetnikëve për të instrumentalizuar Wehrmacht-in në realizimin e objektivave të tyre etnikë”.
Rikthimi i gjermanëve në novi pazar (7 dhjetor 1941)
Më 7 dhjetor 1941, gjermanët hynë për herë të dytë në Novi Pazar. Ata u pritën me: duartrokitje, lule, entuziazëm, nga të gjitha komunitetet, përfshirë gra e fëmijë serbë. Prania gjermane nënkuptonte: ndalimin e operacioneve çetnike, fundin e masakrave, ruajtjen e një ekuilibri minimal të dhunës.
Xhafer Deva, i shoqëruar nga dy oficerë gjermanë, mbërriti në Rashkë më 6 dhjetor. Atje ai bisedoi me krerët çetnik, Sharkoviqin dhe Gjuroviçin, dhe më pas vazhdoi për në Novi Pazar. Pas vizitës së Devës, u mor një vendim për të ndaluar operacionet ushtarake.
Bilanci i masakrave (tetor–dhjetor 1941)
Kjo është pjesa më e rëndë dhe më e domosdoshme e analizës. Sipas autorit Živković: 634 të vrarë në total, 394 të vrarë në luftime, 240 civilë të masakruar, 216 myslimanë (shqiptar e boshnjak) të vrarë (144 prj tyre nga Kosova), 178 serbë të vrarë, 193 civilë serbë të vrarë, 47 civilë shqiptar e boshnjakë të vrarë.
Sipas Radoviqit (paslufta): 756 viktima, 482 të vrarë në beteja, 274 civilë të vrarë nga terrori i të dy palëve, 2.792 shtëpi të djegura, 2.016 serbe, 776 shqiptare e boshnjake. Ibrahim Lutfiu dhe Bajazit Boletini, ndër të tjera, paraqitën shifrën prej rreth 800 shtëpish shqiptare e boshnjake të djegura në rrethin e Dezhevës. Qeveria e Nediqit. Ajo përmend 892 shtëpi myslimane të djegura dhe 1.299 shtëpi të krishtera në zonën e Novi Pazarit.
Këto shifra nuk janë të barabarta, sepse çdo autor ka metodologji të ndryshme, por përputhen në një pikë të vetme: Masakra e Novi Pazarit ishte krimi më i madh etnik i Sanxhakut gjatë Luftës së Dytë Botërore, pas atij të Bihorit, dhe luginës së lumit Lim.
Dimensioni human: shpëtimi i 420 serbëve
Një nga historitë më të mëdha të errësirës është drita: 420 serbë të Novi Pazarit u shpëtuan nga myslimanët. Kjo u organizua nga: Aqif Blyta, Mulla Jakub Kardoviq, Mumin Ef. Halidoviq, dhjetëra familje myslimane që strehuan, ushqyen dhe mbrojtën fqinjët e tyre.
Ky fakt: nuk përmendet në librat shkollorë serbë, nuk përmendet në historiografinë e viteve ’50–’80, është fshirë qëllimisht nga memoari serb. Por është dokumentuar në: raportet e komunistëve lokalë, dëshmitë familjare, dokumentet e pasluftës. Ky akt është një argument i qartë kundër narrativës serbe se “myslimanët e Pazarit ishin kolaboracionistë pro-gjermanë”.
Pse duhet t’u kthehet e vërteta këtyre ngjarjeve
E vërteta është e pakundërshtueshme; Sulmet çetnike ndaj Novi Pazarit ishin tentativë për spastrimin etnik të Sanxhakut; Popullsia shqiptaro-boshnjake u vetëmbrojt me organizim, dinjitet dhe heroizëm me rreth 3200 forca vullnetare; Aqif Efendi Blyta ishte figura qendrore e mbijetesës së qytetit — jo “kolaboracionist”, por udhëheqës legjitim i vetëmbrojtjes; Qindra serbë u shpëtuan nga myslimanët — një nga rastet e rralla të humanizmit ndër-etnik në Ballkan; Historiografia serbe ka shtrembëruar qëllimisht këtë kapitull; Ky episod kërkon rishkrim historiografik, përgatitjen e një dokumentari dhe hapjen e arkivave. / Memorie.al
Burimi: Ismet Azizi, AĆIF EF. HADŽIAHMETOVIĆ BLJUTA: VELIKAN SANDŽAKA Botues: Fondacija “Memorijalni centar Hadžet” 2022 Novi Pazar
