Nga Besnik Dizdari
Pjesa e dytë
Memorie.al / Siç kam shkruar para ca kohësh, më ka bërë përshtypje kohët e fundit botimi në Itali i një libri për “Spartakun” e Moskës prej autorit italian, Mario Alessandro Curletto. E mora librin, e lexova dhe u trondita, kur mësova se si ishte sjellë regjimi stalinian me protagonistë të kësaj skuadre futbolli që u bë legjendare. Kësisoji, shtyhem te botimi i këtij cikli nga libri, sepse shumë ngjarje “spartakase” drejtpërdrejt apo jo, kanë të bëjnë edhe me Shqipërinë. U lidha me autorin. I thashë se Shqipëria ka zhvilluar 11 ndeshje me “Spartakun” e Moskës – një rekord evropian mbase për vetë historinë e “Spartakut”. Autori i librit me sinqeritetin e historianit të ndershëm dhe kërkues, u bë shumë kureshtar për të ditur për këto ndeshje, dhe për marrëdhëniet kaq të pazakonta të “Spartakut” me Shqipërinë.
Le t’ia lëmë fjalën librit të Curletto-s.
“Sheshi i Kuq”
MARIO ALESSANDRO CURLETTO
Nga libri “Spartak Mosca”
… I lindur vetëm para një viti, papritmas “Spartaku” mbërrin te një sukses i bujshëm në planin e prestigjit dhe të paraqitjes, siç mund të thuhet për sot. Më 6 korrik 1936, me një paradë në “Sheshin e Kuq”, festohej dita e kulturës fizike. Aleksandër Kosarev-it, president i komisionit qeveritar për manifestimin në fjalë, përveçse sekretar i Komsomolit, i lind ideja për të përfshirë në program një ndeshje demonstrative futbolli, me të cilën duhej të merrej “Spartaku”, shoqëria e lidhur pikërisht me Komsomolin.
Propozimi ngjalli një farë ironie dhe vërejtje midis krerëve të partisë në qytet. Si mund të luhej futboll mbi rrasat e “Sheshit të Kuq”? Po sikur topi të godiste ndonjë spektator të nderuar?! Po, sepse në tribunën e Mauzoleut “Lenin” mund të vijnë për festimet krerët e kombit, përfshi edhe atë, shokun Stalin personalisht.
Çështja më serioze dhe konkrete ishte krijimi i një terreni të përshtatshëm për të luajtur futboll. Dhe mbas diskutimeve të gjata vendoset të fabrikohet një tapet shumë i madh prej plisash lëkure dhe fije leshi nga sipër (10.000 metra katrorë), aq sa për të mbuluar krejt “Sheshin e Kuq”, nga kisha e Shën Bazilios, deri te Muzeu Historik, nga tribuna e rezervuar për miqtë nën muret e Kremlinit, e deri te magazinat e GUM-it. Nis kështu ajo që Nikolaj Starostin e ka përcaktuar si epopeja e tapetit:
“Gjatë natës, kur sheshi lirohej prej trafikut të automjeteve, rreth treqind sportistë të ‘Spartakut’, prej fëmijëve e deri tek personazhet më të shquar të tij, armatoseshin me gjilpëra qepjeje lëkure dhe me dhjetëra metra spango rezistuese, për secilin, ndërsa ashtu të ulur mbi gjunjë, ata qepnin së bashku pjesët e lëkurës, njërën mbas tjetrës. Simbas urdhrit të autoriteteve, pak para mëngjesit, duhej të mblidhej tapeti për të mos penguar kalimin e automjeteve. Dalëngadalë dhe me vështirësi, megjithatë, puna po ecte”.
Por copat e tapetit që qepeshin, njëra mbas tjetrës duheshin lyer me ngjyrë të blertë, në mënyrë që terreni i lojës të merrte pamjen natyrale; por ja që ndërhynë zjarrfikësit, të cilët do të bllokonin të gjithë operacionin për të ndalë rrezikun, sepse gjatë orëve të nxehta të ditës, brenda tapetit temperatura të larta, mund të shkaktonin djegien e menjëhershme të shtresave të vernikut të përdorur.
Në prag të ditës së shumëpritur, ndërsa sportistët e “Spartakut” ishin duke mbaruar tashmâ vizimin e fushës, dhe Nikolaj Starostin, po drejtonte punimet, afrohet Aleksandër Kosarev (sekretari i Komsomolit), i shoqëruar prej dy ushtarakëve të panjohur, që ishin zyrtarë të NKVD (Shërbimi i Sigurimit të Komisariatit të Punëve të Brendshme): “Shoku Starostin, – flet njeri prej të dyve – nuk keni parashikuar që lojtarët mund të rrëzohen, dhe mund të dëmtohen rëndë, çka mund të ndodhë para syve të shokut Stalin. Ky tapet nuk të shpëton prej kontuzioneve. Prej këpucëve, unë ndjej si gurë nën copat e tapetit, kështu që tapeti juaj nuk siguron besimin e mjaftueshëm. Futbolli nuk do të përfshihet në program”.
Zyrtari i dytë, pohonte të parin, ndërsa Kosarevi me një shprehje të humbur dhe të dhimbshme në fytyrë, heshtte i tronditur, pa dashur të besojë se mund të shuheshin në çast shumë shpresa dhe gjithë ai mund. Nikolaj Starostin vështroi instinktivisht përreth, si për të dashtë me gjetë ndonjë mundësi mbështetjeje. Pak më larg, Aleksej Sidorov, lojtar i skuadrës rezervë, ishte duke shénjue me kujdes pikën e bardhë të 11-metërshit. Nikolaj e thërret me zë të lartë, pa e ditur ende se çka do t’i thoshte, po ndërsa ai po afrohej, i lind papritmas një mendim tek e urdhëron:
– “Hidhu për tokë”!
Se çka mendonte në këtë çast Sidorovi, nuk mund të merrej me mend, por fakti është se duke ndjekur urdhrin e dhënë ai kërceu dhe u hodh dy herë si një sustë.
– “U vrave”?
– “Po çfarë thua, Nikollaj Petrovic?! A dëshironi të thidhem përsëri”?
Në këtë çast ndërhyn Kosarevi:
– “E përse? Tashmâ është e qartë që tapeti nuk është i rrezikshëm. Mund të luhet”.
Si mbas Nikolaj Starostinit, i cili e ka treguar këtë episod në kujtimet e tij, papritmas, një ditë mbas këtij kërcimi në tapetin e improvizuar, Sidorovit iu shkaktua një hematomë e rëndë në njërën kofshë!
Përpjekja e fundit e “sabotimit”, kishte të paktën meritën sepse lejonte për të kuptuar se kush qëndronte mbrapa gjithë këtyre pengesave të rregullit burokratik, që “Spartaku” kishte ndeshur në organizimin e ngjarjes së shumëdëshiruar: kuptohej se gjithçka vinte prej krerëve të NKVD-së, ku bënte pjesë “Dinamo”, klub që në trembëdhjetë vjet jetë ishte rrethuar prej sukseseve, por që nuk ia kishte arritur kurrnjiherë që prej partisë-shtet, të ndërmerrte një rol të tillë publik kaq joshës.
Më 1936 pozicioni i Kosarevit, mbështetës i “Spartakut”, ishte kaq i qartë, saqë as NKVD-ja nuk po mund ta sulmonte më ballë përballë. Por baraspeshimet e pushtetit do të ndërronin shpejt. Në këtë rast ishte krejt e qartë se kundërshtimi midis “Dinamos” dhe “Spartakut” i kishte kaluar në mënyrë të pakthyeshme caqet e garës sportive.
Pavarësisht nga shqetësimi për problemet e vështira të përgatitjes, më 6 korrik, ndeshja demonstrative në “Sheshin e Kuq”, zbriti në skenë. Përballë njëra- tjetrës do të ishin skuadra e parë dhe e dytë e “Spartakut”. Publiku pati përshtypjen se ishte i pranishëm në një ndeshje miqësore, e diskutuar përmes një skenari të jashtëzakonshëm. Në të vërtetë ishte fjala për një paraqitje futbollistike, ku saktësisht çdo minutë loje i korrespondonte një kthimi mbrapa tejet të studiuar.
Numri dhe modaliteti i shënimit të golave ishin programuar me kujdes, që t’i transmetonin spektatorëve dhe në mënyrë të veçantë kryetarit më të lartë, aksionet më spektakolare, si shembuj të një loje futbolli: u shënuan gola me goditje dënimi, me 11-metërsh, me krye, me gjuajtje nga larg e të tjerë. Pjesa e dytë duhej të luhej saktësisht 30 minuta, por nëse Stalini mund të jepte shéja mërzie, atëherë Kosarevi, i cili ndodhej në krah të “mikut më të mirë të sportistëve” në tribunën e Mauzoleumit “Lenin”, do ta njoftonte para kohe Nikolaj Starostinin, duke nxjerrë një shami të bardhë: dhe kështu spektakli do të ndalej menjëherë.
Mu për këtë gjatë gjysmë orës së paracaktuar, Nikolaj fiksonte me plot vëmendje shikimin nga tribuna, në fillim shumë i shqetësuar, mandej shumë i sigurtë, sepse minutat po kalonin pa u dukë kund shamia fatale. Ndodhi megjithatë një fakt që organizimi i përpiktë nuk e kishte parashikuar: Stalini shfaqi një interes kaq të madh, ndonëse kishte mbërritur minuta ‘43, duke i detyruar aktorët- futbollistë në 13 minuta të tepërta, të interpretonin si në teatër, përveç të tjerave të duartrokitur prej publikut entuziast dhe disi naiv për të gjithë prapaskenat.
Për detyrën e regjisorit të ngjarjes ishte zgjedhur përshtatshmërisë një profesionist, Valentin Plucek, i cili më mbas do të drejtojë Teatrin e famshëm të Satirës, por që në këtë kohë e kalonte shumë keq. Për gjithë jetën Plucek, sa herë që takohej me Nikolaj Starostin, nuk mungoi kur së falënderuari publikisht, që i kishte ndërruar jetën, duke u përkujdesur për një kontratë të çmueshme dhe të një shpërblimi relativisht të lartë të 5000 rublave. Po prej përsëritjeve të kësaj mirënjohjeje të vazhdueshme, Nikolaj Starostin ndjehej gjithnjë keq.
Gjashtëmujori i dytë i vitit 1936, iu solli lojtarëve të “Spartakut” suksesin më të madh që mund të merrnin në fushën e lojës: medaljen e artë të kampionit të BRSS-së. Në këtë turne vjeshtor hyri në legjendat e futbollit rus, ndeshja e javës së fundit “CSKA” – “Spartak”, e luajtur në Sokolniki, në stadiumin e vogël të klubit të “Ushtrisë së Kuqe” të mbushur plot me të 10.000 spektatorët e tij. Terreni i lojës qe rrethuar nga çdo anë prej një muri spektatorësh të cilët herë mbas here vërshonin, duke kaluar edhe përtej vijave të bardha, derisa gjatë pjesës së dytë të lojës, do të thyenin madje edhe një portë; ndeshja qe ndalë për të kaluar këtë situatë, mbas së cilës gjithçka rifilloi pa çrregullime dhe me një fund të lumtur: “Spartaku” kishte fituar 3-1.
Duke përdorur një shprehje të pa paragjykime, duhet nënvizuar se marshimi i “Spartakut”, i sapo nisur, shpejt do të bëhej sinonim i suksesit që i përshtatej një pjese të publikut të një hapësire thuajse të pangjashme: nga njëra anë ai kishte tërhequr vëmendjen e Stalinit me futbollin, çka e lumtura “Dinamo” nuk ia kishte arritur gjatë gjithë 13 vjetëve të një “shërbimi të nderuar”, e nga ana tjetër, “Spartaku” e kishte bërë për vete klasën punëtore moskovite (dhe jo vetëm atë) e cila qëndronte larg aparateve shtypës të pushtetit; dhe së fundi, kishte arritur plotësimin e rrethit të vet, duke gjetur tifozë të vërtetë, thellësisht të dashtun, nga bota e kulturës, artit dhe të spektaklit.
“Në këto vite kafeneja ‘Nacional’, një lloj klubi i ‘inteligjencia’-s krijuese, përditë priste shkrimtarë, artistë, piktorë, sportistë; ata merrnin një kafe, flisnin për një libër të sapo botuar, për shfaqjen e fundit të vënë në skenë”,- siç kujton Andrej Starostin, i cili citon disa prej shokëve dhe miqve të tij të bisedave, të ulur së bashku në një tryezë pranë dritares: shkrimtari Jurij Karlovic Olesa, aktori i Teatrit të Artit, Michail Jansine, regjisori Arnold d’Arnold.
Andrej kishte famën e një “eruditi” dhe për te qarkullonin tregime krejtësisht të ndryshme nga portreti tipik i një futbollisti. Tregohej për shembull, se me rastin e një ndeshjeje të “Spartakut” në Tbilis, ai kishte blerë në një librari antikuarësh disa vëllime të fjalorit enciklopedik të para Revolucionit, atë Brokgaus– Efron, dhe gjatë gjithë kohës së udhëtimit duke u kthyer për në Moskë (rreth katër ditë me tren), qe zhytur në lexim me një shpejtësi absolute, si të kishte ndër duar një nga romanet më gjakuese (pasionante).
Gjithmonë ishte një bashkëbisedues i shkëlqyeshëm, përsosmërish i shkrirë si i barabartë në mjediset intelektuale dhe artistike. Një miqësi e vjetër e lidhte me aktorin e Teatrit të Artit, Michail Jansin: të dy njiheshin dhe ishin shokë qysh në vitet e fëmijërisë, por për delikatesë i flisnin njeri tjetrit me “ju”. Vëllait Nikolaj i flisnin me dëshirë të madhe dhe me ngrohtësi duke mbrojtur mendimet e tyre.
Krejt tjetër ishte karakteri i Aleksandr-it, i durueshëm, i qeshur, shumë i zoti për të gjetur batutën e drejtë për të ç’dramatizuar çdo situatë; shkrimtari Lev Kassil, një tjetër “ndjekës” i “Spartakut”, e ka përcaktuar ate si një prej futbollistëve më të ditur dhe më të edukuar prej të gjithë futbollistëve të mëdhenj të epokës, krejtësisht i imunizuar nga interesat e ngushta që shpesh pushtonin sportistët e nivelit të lartë…! / Memorie.al
