Nga DASHNOR KALOÇI
Memorie.al /Shqipëria e pas Luftës Nacionalçlirimtare dhe, veçanërisht, periudha e diktaturës komuniste, nën udhëheqjen e Enver Hoxhës dhe pasardhësit të tij Ramiz Alia, shpesh fsheh histori të thella dhe paradoksale, të cilat tregojnë mbi natyrën e vërtetë të regjimit dhe mekanizmat e tij të mbijetesës dhe spastrimit të kuadrove. Ky dokument arkivor hedh dritë mbi një rast të tillë: atë të Ferhat Matohitit, një figurë kyçe dhe thellësisht kontroverse në strukturat e Sigurimit të Shtetit për katër dekada, duke shërbyer pa ndërprerje nga viti 1944 deri në 1983.
Fillesa e karrierës së Matohitit paraqet një kontrast të fortë dhe befasues me funksionin e tij të mëvonshëm. Gjatë periudhës së pushtimit, ai kishte qenë një nga anëtarët më aktivë të Rinisë së Ballit Kombëtar në rrethin e Fierit, duke firmosur trakte dhe proklamata që kjo organizatë nacionaliste hidhte herë pas here në atë rreth, apo në zonat e Mallakastrës dhe Kurveleshit. Për më tepër, biografia e tij rëndohej nga një sfond familjar i theksuar anti-komunist: i ati kishte qenë në radhët e milicisë fashiste dhe më pas eksponent i Ballit Kombëtar, madje të dy kishin pozuar me krerët kryesorë të Ballit, fotografi që pas Çlirimit u dorëzuan në Degën e Brendshme. Lidhjet e tij të “dëmshme” nuk mbaronin këtu, pasi ai kishte pasur një xhaxha në milicinë fashiste dhe dy dajo, ku njëri ishte komandant Balli dhe tjetri u pushkatua nga partizanët ende pa mbaruar lufta.
Megjithatë, pavarësisht këtij sfondi të rëndë biografik, Matohiti u inkuadrua menjëherë pas mbarimit të Luftës në radhët e Ministrisë së Punëve të Brendshme dhe Sigurimit të Shtetit. Për katër dekada, ai u bë një nga hetuesit kryesorë, duke u angazhuar në proceset më të bujshme të të ashtuquajturve “Grupe armiqësore”, që nga ai i Koci Xoxes në vitin 1949, Dali Ndreu dhe Liri Gega në vitin 1956, “Grupi Çam” me në krye Kundër-admiralin Teme Sejko në 1961, “Grupi i agjentëve polak” në 1974 e deri te ai i “Sabotatorëve të naftës” në vitin 1975 me në krye Koço Plakun . Të gjithë këta ushtarakë dhe “grupe të tjera armiqësore” do të kalonin nën “zbërthimin” e hetuesit Ferhat Matohiti, i cili, si shpërblim për shërbimin e tij besnik ndaj “Diktaturës së Proletariatit”, arriti deri në detyrën e pedagogut në Shkollën e Lartë të Ministrisë së Punëve të Brendshme në fillim të viteve ’80.
Për t’iu dhënë përgjigje këtyre kontradiktave, ky prezantim vë në dispozicion dokumentet e nxjerra nga Arkivi i Ministrisë së Brendshme (tashmë pjesë e fondeve pranë Autoritetit për Informimin e Dokumenteve të ish-Sigurimit të Shtetit). Këto materiale shpalosin rolin e lidhjes së tij familjare me Mustafa Matohitin, “Hero i Popullit”, si një faktor kyç që i mundësoi atij shmangien e spastrimit të kuadrit. Përmes tyre, lindin pyetjet kritike: A ishte ai vërtet vëllai i Heroit të Popullit? Përse nuk u morën për bazë raport-informacionet e Sekretarit të Parë të Komitetit të Partisë së Fierit, Sokrat Bufi, apo denoncimet e bëra nga gjeneral-major Shefqet Peçi, ish-komandant i famshëm partizan dhe vitet e fundit nënkryetar i Presidiumit të Kuvendit Popullor. Këto dokumente arkivore, të cilat publikohen për herë të parë (bashkë me faksimilet dhe fotot përkatëse), zbulojnë natyrën e vërtetë të funksionimit të Sigurimit dhe dilemat që rëndonin mbi vetë hierarkinë e tij.
SHËNIMI i MINISTRIT TË PUNËVE TË BRENDSHME DHE DREJTOR I SIGURIMIT TË SHTETIT, ZYLYFTAR RAMIZI PËR VARTËSIN E TIJ, ENVER ZENELI, NË KRYE TË FLETËS ME RAPORT-INFORMACIONIN PËR HETUESIN FERHAT MATOHITI
Enver Zenelit
Unë çuditem! Me sa respekt e kam parë këtë, duke menduar se është i vëllai i Mustafa Matohitit! Ky ballist, ka ardhur në Fier në përvjetorët që kemi organizuar në Patos për Mustafa Matohitin. Ky paska qenë figurë e poshtër. Të nxjerrësh pyetjet që t’i bëjmë këtij për puçet që ka hetuar.
4.11.1983 Zylyftar Ramizi
SHËNIMI I MINISTRIT TË PUNËVE TË BRENDSHME HEKURAN ISAI, NË KRYE TË FLETËS SË RAPORT-INFORMACIONIT KU BËHET FJALË PËR HETUESIN E SIGURIMIT TË SHTETIT, FERHAT MATOHITI
Ky është një figurë, që unë dyshoj për shumë manipulime të gjyqeve. Ai ka qenë kobure e Kadri Hazbiut, etj.
Hekuran Isai
SEKRET
Tiranë më 26.12.1982
INFORMACION
Nga studimi i dosjes së ish-oficer Ferhat Matohiti, del se e kaluara e tij politike, nuk ka qenë e mirë:
Ka qenë anëtar aktiv i Rinisë së Ballit Kombëtar në Fier; mbante devizën e Ballit, merrte pjesë në mbledhjet e kësaj organizate, në stërvitjet me armë që bënin anëtarët e saj, bënte roje në qytet dhe merrte pjesë në shfaqjet që jepte rinia balliste. Në vitet 1942-1943, dyqani që kishte hapur, ishte qendra e rinisë balliste.
Ka dalë në fotografi me I.P., ish-përgjegjës i kësaj organizate, dhe me eksponentë të tjerë të saj. Fotografia është dorëzuar pas çlirimit në Degën e Punëve të Brendshme Fier. Emri i tij ka qenë në proklamatat e Ballit dhe ka nënshkruar trakte të kësaj organizate tradhtare.
Babai i tij, Bajko Matohiti, ka qenë milic e ballist i vendosur, informator i spiunit të SIM-it “Barba”. Ai u merrte të haraç njerëzve të Lëvizjes Nacional-Çlirimtare, që donin të kalonin në zonat e çliruara, është dënuar nga Lëvizja dhe vëllai i tij, “Heroi i Popullit”, Mustafa Matohiti, ka thënë se po e kapi, do ta pushkatojë (emrin e tij e ka pasur në bllok).
Xhaxhai S. Matohiti, ka qenë polic bashkie dhe në milicinë fashiste, ndërsa dajua i tij, Ajaz Muho, ka qenë komandant Balli në Gjirokastër dhe është arratisur në Itali, si kriminel lufte.
Ndërsa dajua tjetër, M. Muho, është pushkatuara nga pushteti popullor. Babai i gruas, para çlirimit ka qenë kryetar gjyqi në Korçë, Berat e Tiranë.
Është interesante, që këtë njeri që “ka hyrë kontrabandë në Parti dhe Sigurim”, siç e cilëson shoku Shefqet Peçi, qysh në vitin 1949, Mehmet Shehu e gjeti si ndihmës të tij, gjatë hetimit të armikut Koci Xoxe, megjithëse aktivitetin e sipërm e ka ushtruar në Fier, si vetë dhe i ati. Po ky Ferhat, është caktuar më vonë të hetojë komplote të rëndësishme që i ka zbuluar Partia.
Në një shënim të bërë në datën 5.2.1974, nga Nustret Dauti, dhe që ndodhet në dosjen e ish-oficer Koçi J., midis të tjerash thuhet: “Di se një televizor i ka ardhur edhe shokut Ferhat Matohiti, ish-zëvendës kryetar Dege, nga varej shoku Koçi J.”
Lind pyetja; nga i ka ardhur ky televizor Ferhatit, nga dajua i tij, Ajazi, apo nga babai i Koçit, i cili ka qenë jashtë shtetit, si emigrant, apo nga burim tjetër? Kjo nuk del, megjithëse nuk e lidhte puna, Ferhati ka dalë jashtë shtetit, për të shoqëruar ekipin e volejbollit të vajzave të “Dinamos!
Dokumentet për të kaluarën e tij, ndodhen në dosjen e Kuadrit. Po citojmë disa prej tyre:
- Në shkresën e Komitetit të Partisë Fier, Nr. 0011-08, datë 11.7.1951, nënshkruar nga shoku Sokrat Bufi, drejtuar Ministrisë së Punëve të Brendshme, thuhet: “Ju njoftojmë se personat e poshtëshënuar, efektiv të asaj ministrie, figurojnë në traktet dhe proklamatat e Ballit Kombëtar, prandaj të kihen parasysh me rastin e verifikimit të dokumenteve….Ferhat Matohiti figuron në proklamatë”!
- 2. Në deklaratën datë 21.4.1952, Sokrat Bufi midis të tjerash thotë se në dhjetor 1943, “Mustafa Matohiti ka thënë me gojën e tij, para gjithë shokëve, ‘kam dhe unë një vëlla, i cili është polic apo xhandar dhe po e kapëm, do ta pushkatojmë’ dhe nxori nga xhepi një defter, “ja ku e keni shënuar, se na hëngri shpirtin’”.
- Me shkresën Nr. 1293, datë 28.9.1953, shoku Shefqet Peçi, si kryetar i Komisionit të Kontrollit të Shtetit, i drejtohet Kadri Hazbiut: “…Babai i Ferhat Matohitit ka qenë ballist i vendosur, kundërshtar i Mustafajit dhe çirrej tutje e tëhu, se na turpëroi Mustafaj…! Vetë Ferhati ka qenë anëtar i Rinisë së Ballit deri në fund.
Ka firmosur një trakt kundër Lëvizjes. Fotografia e tij ku ka dalë bashkë me I. P., ish-përgjegjës i Rinisë së Ballit, dhe me eksponentë të tjerë si ky, fotografi e cila me sa di unë, është dorëzuar në Degën e Punëve të Brendshme Fier…! (Ferhati), ka rekomanduar të futet në Shkollën “Skënderbej”, djalin e tezes, babai i të cilit, është në Amerikë, spiun i Inteligjens-Servisit, me gradën toger. Ky person, është kontrabandë në Parti dhe Sigurim”. (Për këtë njoftim, armiku Kadri Hazbiu ka bërë vetëm këtë shënim: Halil (duhet të jetë Halil Pulo), ç’dimë ne për këto gjëra, t’i shohim, 29.9.1953).
- Shoku Shefqet Peçi, më 29.9.1953, i drejton një letër tjetër Kadri Hazbiut, ku i shkruan: “…Ferhat Matohiti, i biri i Bajko Matohitit, që është nip i Mustafa Matohitit, por që s’kanë pas asgjë të përbashkët me Mustafanë, sipas informatave që kam unë, ky a qenë anëtar i Rinisë së Ballit Kombëtar dhe po të pyetni në Fier, do të gjeni të dhëna. Dhe i ati ka qenë i poshtër dhe milic, deri në çlirimin e Shqipërisë…! Qëndrimi i tij në armën e Sigurimit, të shikohet nga ana juaj…”! (Kadri Hazbiu ka bërë vetëm këtë shënim: “Halilit”.
- Në biografinë e Ferhat Matohitit, që duhet të jetë e terrenit, datë 21.12.1953, thuhet:
- “…Në vitin 1943, ka qenë më Rininë e Ballit, ka dalë në fotografi me Rininë e Ballit…! Ky fakt dihet nga mjaft persona.
- Ka nënshkruar traktin që ka lëshuar Rinia e Ballit.
- Ka marrë pjesë aktive në Rininë e Ballit.
- Është nip i Ajaz Muhos, i cili në vitin 1943, e ka mbajtur Ferhatin, për një javë në shtëpi.
- I ati, ka qenë polic dhe informator i spiunit të SIM-it, “Barbës”. Në Fier njihet nga të gjithë, si bashkëpunëtor i “Barbës”.
- Bajkua u merrte haraç njerëzve të Lëvizjes që vinin në Fier, për t’i lejuar që të kalonin në zonat e çliruara”.
- Në deklaratën e datës 17.2.1954, që ka lëshuar N.L. sekretar i Komitetit të Partisë së Tiranës, thuhet se babai i Ferhatit “gjatë okupacionit ka bashkëpunuar me spiun in e SIM-it “Barba”. Këtë gjë e di i gjithë populli i Fierit. Tash ndodhet i pushuar, për qëndrim të keq politik. Ferhati, më 1942-1943, hapi një dyqan në Fier….këtu ishte si qendër e Rinisë së Ballit Fier…Ferhati ishte i organizuar me Rininë e Ballit, ka marrë pjesë aktive me këtë rini, biles ka marrë pjesë në shfaqje të Ballit, bashkë me rininë e Ballit.
Ka pasur divizën e Ballit dhe ka dalë në fotografi si ballist, bashkë me organizatorët e rinisë…! Kjo fotografi i është dorëzuar ish-kapitenit M.N., ish-shef i seksionit të Punëve të Brendshme Fier, 1948-1949…! Ferhat Matohiti, nuk ka asgjë të përbashkët me “Heroin e Popullit”, Mustafa Matohiti, pse ky e kish bojkotuar për qëndrimin e keq politik të Bajkos…! Ferhati është në proklamatën që ka lëshuar Balli Kombëtar në Fier…! Shokët e tij, janë përjashtuar nga Partia”.
- K. M., në deklaratën e datës 9.3.1954, shton edhe këto: “…Për qëndrim jo të mirë në dëm të Lëvizjes Nacional-Çlirimtare, Bajkua është dënuar qysh para çlirimit. Ferhati, gjatë kohës së Ballit, ka qenë me Rininë e Ballit, që Balli i stërviste me pushkë, u bënte mbledhje dhe i caktonte rojet në qytet. Këto i ka bërë dhe Ferhat Matohiti. Emri i tij figuron dhe në komunikatën e Ballit Kombëtar, të nxjerrë në janar – shkurt 1944”.
- Në dosje është dhe një shënim i Kadri Hazbiut: “…Vetë M…, i vëllai i Mustafa Matohitit, djali i tij tek neve, e motra e H. M. (arratis). E shoqja e këtij (oficerit), e bija e F.F”. Në këtë fletë ka dhe një shënim tjetër; “…D.M., oficer në repartet e Ushtrisë Popullore.
E. G.
Shënim:
Shoku Hasan
Origjinalin mbajeni ju, pastaj kalojani shokut Ylli. Memorie.al
13.1.1983 Enver Zeneli
Copyright©“Memorie.al”
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e “Memorie.al”, sipas Ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”. Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj., pa autorizimin e “Memorie.al”, në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016
